Το 2036, ένας σημερινός εικοσάρης θα πρέπει να μπορεί να ζει από τη δουλειά του, να νοικιάζει ένα σπίτι χωρίς να εξαντλεί τον μισθό του και να σχεδιάζει το μέλλον του στην Ελλάδα. Αυτή είναι μια απαιτητική δοκιμασία για την οικονομική πολιτική. Η επίτευξή της προϋποθέτει μια οικονομία που παράγει περισσότερη αξία και δημιουργεί ευκαιρίες για ανθρώπους χωρίς οικογενειακή περιουσία ή προνομιακές διασυνδέσεις. Με αυτό το κριτήριο αξίζει να συζητήσουμε την επόμενη δεκαετία.

Οι προβλέψεις δίνουν μια χρήσιμη αφετηρία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τον Μάιο του 2026, εκτίμησε ανάπτυξη 1,8% για το 2026 και 1,6% για το 2027, συνδέοντας την επιβράδυνση και με την ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης. Στην αξιολόγηση του ίδιου μήνα, το ΔΝΤ τοποθέτησε τη μεσοπρόθεσμη ανάπτυξη περίπου στο 1,5%, επισημαίνοντας τη μείωση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας και την ασθενή αύξηση της παραγωγικότητας. Οι εκτιμήσεις αυτές εξαρτώνται από παραδοχές και δεν αποτελούν πρόβλεψη για το 2036. Θέτουν, όμως, ένα συγκεκριμένο ερώτημα: ποιες παρεμβάσεις μπορούν να αυξήσουν διατηρήσιμα την παραγωγική δυνατότητα της χώρας;

Επενδύσεις που αυξάνουν την παραγωγικότητα

Η μακροοικονομική βάση του ερωτήματος είναι απλή. Μια οικονομία μπορεί να παράγει περισσότερο αξιοποιώντας περισσότερη εργασία, καλύτερο κεφαλαιουχικό εξοπλισμό και αποτελεσματικότερη οργάνωση. Όταν η δημογραφική εξέλιξη περιορίζει το διαθέσιμο εργατικό δυναμικό, αποκτούν μεγαλύτερη σημασία η συμμετοχή στην απασχόληση και η αξία που παράγεται ανά ώρα εργασίας. Η παραγωγικότητα συνδέεται με πολύ πρακτικά ζητήματα: τον εξοπλισμό μιας επιχείρησης, την κατάρτιση των εργαζομένων της, τον χρόνο μεταφοράς ενός προϊόντος και την ταχύτητα διεκπεραίωσης μιας διοικητικής διαδικασίας.

Το Ταμείο Ανάκαμψης πρέπει να αξιολογηθεί με αυτόν τον ορίζοντα. Ένα έργο αυξάνει τη ζήτηση όσο κατασκευάζεται. Η μακροχρόνια απόδοσή του εξαρτάται από τη χρήση του μετά την ολοκλήρωσή του. Ένα δίκτυο ηλεκτρισμού που επιτρέπει νέες παραγωγικές επενδύσεις μπορεί να συνεχίσει να αποδίδει για δεκαετίες. Μια ψηφιακή εφαρμογή που αφήνει ανέπαφες τις περιττές διαδικασίες έχει πολύ μικρότερη αξία. Η λήξη του Ταμείου δεν συνεπάγεται το τέλος της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης, όπως επισημαίνει και η Τράπεζα της Ελλάδος. Απαιτεί, ωστόσο, έγκαιρο σχεδιασμό για τη συνέχεια των επενδύσεων και τη συντήρηση των υποδομών.

Η ποιότητα της επένδυσης έχει εξίσου μεγάλη σημασία με το ύψος της. Η αγορά ενός υφιστάμενου ακινήτου αλλάζει τον ιδιοκτήτη του, χωρίς από μόνη της να προσθέτει νέο παραγωγικό κεφάλαιο στην οικονομία. Η ανακαίνισή του, η κατασκευή νέων κατοικιών ή η μετατροπή του σε λειτουργικό επαγγελματικό χώρο μπορούν να το κάνουν. Αντίστοιχα, μια εξαγορά επιχείρησης αποκτά πρόσθετη αναπτυξιακή σημασία όταν συνοδεύεται από τεχνογνωσία, εξοπλισμό ή πρόσβαση σε νέες αγορές. Η πολιτική προσέλκυσης κεφαλαίων χρειάζεται να εξετάζει τι ακριβώς αφήνει κάθε επένδυση πίσω της.

Οι άνθρωποι και οι επιχειρήσεις του 2036

Στο δημογραφικό, ο χρόνος επιβάλλει συγκεκριμένες προτεραιότητες. Ακόμη και μια άμεση αύξηση των γεννήσεων δεν θα προσθέσει εργαζομένους έως το 2036. Η στήριξη της οικογένειας είναι απαραίτητη, αλλά για τον ορίζοντα της επόμενης δεκαετίας χρειάζονται παρεμβάσεις στον σημερινό πληθυσμό. Η πρόσβαση σε υπηρεσίες φροντίδας μπορεί να επιτρέψει σε περισσότερες γυναίκες να εργαστούν. Η ουσιαστική επανεκπαίδευση μπορεί να διευρύνει τις επιλογές μεγαλύτερων εργαζομένων. Η επιστροφή όσων έφυγαν απαιτεί επαγγελματική προοπτική και αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής, ενώ η προσέλκυση εργαζομένων από το εξωτερικό χρειάζεται οργανωμένη ένταξη. Η στεγαστική πολιτική επηρεάζει όλες αυτές τις επιλογές.

Η τεχνολογία μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα, εφόσον ενσωματώνεται στην καθημερινή λειτουργία των επιχειρήσεων. Για μια μικρή μεταποιητική μονάδα, η καλύτερη πρόβλεψη παραγγελιών και ο περιορισμός των αποθεμάτων μπορούν να αποδώσουν περισσότερο από μια ακριβή εφαρμογή που κανείς δεν χρησιμοποιεί. Η τεχνητή νοημοσύνη χρειάζεται κατάλληλα δεδομένα, δεξιότητες και αλλαγές στην οργάνωση της εργασίας. Οι μικρότερες επιχειρήσεις χρειάζονται πρόσβαση στην τεχνογνωσία που επιτρέπει αυτή τη μετάβαση. Διαφορετικά, η τεχνολογική πρόοδος μπορεί να διευρύνει την απόσταση ανάμεσα σε λίγες ισχυρές επιχειρήσεις και στην υπόλοιπη οικονομία.

Εδώ οι θεσμοί αποκτούν μετρήσιμο οικονομικό περιεχόμενο. Η επιχείρηση που περιμένει χρόνια να επιλυθεί μια εμπορική διαφορά δεσμεύει πόρους και αναβάλλει αποφάσεις. Ο νέος επιχειρηματίας που αντιμετωπίζει αβέβαιη αδειοδότηση υπολογίζει υψηλότερο κίνδυνο πριν επενδύσει. Η ταχύτερη δικαιοσύνη, οι σαφείς κανόνες και ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός επηρεάζουν το κόστος κεφαλαίου και την είσοδο νέων επιχειρήσεων. Η αναπτυξιακή τους απόδοση φαίνεται όταν επιτρέπουν σε μια παραγωγική ιδέα να δοκιμαστεί στην αγορά και σε μια αποδοτική επιχείρηση να μεγαλώσει.

Περισσότερη αξία στην ελληνική οικονομία

Η εξωτερική ισορροπία αποτελεί επίσης κριτήριο της ποιότητας της ανάπτυξης. Όταν η αύξηση της ζήτησης καλύπτεται κυρίως με εισαγωγές, μέρος της δημιουργεί παραγωγή στο εξωτερικό. Χρειάζεται όμως προσοχή στην ερμηνεία: η εισαγωγή ενός μηχανήματος μπορεί να επιβαρύνει σήμερα το ισοζύγιο και να ενισχύσει αύριο τις εξαγωγές. Σημασία έχουν η σύνθεση των εισαγωγών, ο τρόπος χρηματοδότησης του ελλείμματος και η μελλοντική απόδοση των επενδύσεων. Η αύξηση της εγχώριας παραγωγής έχει προοπτική όταν στηρίζεται στην ανταγωνιστικότητα και στην ικανότητα πώλησης σε απαιτητικές αγορές.

Αυτή η λογική επιτρέπει να αξιοποιηθούν καλύτερα και οι δραστηριότητες στις οποίες η Ελλάδα έχει ήδη παρουσία. Ο τουρισμός μπορεί να στηρίξει περισσότερη εγχώρια προστιθέμενη αξία μέσα από συνεργασίες με την αγροδιατροφή και τις τεχνολογικές υπηρεσίες. Η ναυτιλία μπορεί να ενισχύσει τη ζήτηση για τεχνικές και επιστημονικές υπηρεσίες που παρέχονται από την Ελλάδα. Οι διασυνδέσεις αυτές χρειάζονται επιχειρήσεις με κατάλληλη ποιότητα και συνέπεια παράδοσης. Χρειάζονται επίσης υποδομές νερού και ενέργειας που αντέχουν στις πιέσεις της δραστηριότητας και στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Η δημοσιονομική σταθερότητα παραμένει προϋπόθεση για να διατηρηθεί αυτή η προσπάθεια. Μειώνει την αβεβαιότητα και ενισχύει τη δυνατότητα αντίδρασης σε κρίσεις. Παράλληλα, η σύνθεση των δαπανών επηρεάζει την ανάπτυξη. Η εξοικονόμηση που προκύπτει από κακή συντήρηση υποδομών μπορεί να μετατραπεί σε μεγαλύτερο κόστος λίγα χρόνια αργότερα. Χρειάζεται αξιολόγηση της απόδοσης των δημόσιων παρεμβάσεων, ώστε κάθε μόνιμη δέσμευση πόρων να στηρίζεται σε αξιόπιστη χρηματοδότηση και κάθε επένδυση να συνοδεύεται από σχέδιο λειτουργίας.

Πότε η ανάπτυξη γίνεται ευημερία

Για το νοικοκυριό, η επιτυχία θα μετρηθεί στο πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα και στην πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες. Η αύξηση της παραγωγικότητας δημιουργεί περιθώριο για καλύτερες αμοιβές. Η κατανομή του οφέλους εξαρτάται από τον ανταγωνισμό, τους θεσμούς της αγοράς εργασίας και τη φορολογική πολιτική. Αν το πρόσθετο εισόδημα απορροφάται από τη στέγαση, η καθημερινότητα μπορεί να βελτιώνεται ελάχιστα. Στη σύγκριση με την Ευρώπη, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ χρειάζεται προσαρμογή στις διαφορές τιμών μεταξύ χωρών. Για την ευημερία, η αξιολόγηση χρειάζεται επιπλέον στοιχεία για το διάμεσο νοικοκυριό και τις διαφορετικές περιφέρειες.