Η δημόσια συζήτηση για την ελληνική οικονομία έχει παγιδευτεί σε δύο άκρα. Το ένα άκρο βλέπει μόνο την αναβάθμιση της χώρας, τα πρωτογενή πλεονάσματα, την πρόωρη αποπληρωμή δανείων και την πτώση του χρέους ως ποσοστό του ΑΕΠ. Το άλλο άκρο βλέπει μόνο μια νέα κρίση να έρχεται. Η αλήθεια είναι πιο απαιτητική. Η Ελλάδα έχει κερδίσει χρόνο, αλλά δεν έχει ακόμη αλλάξει τον μηχανισμό που παράγει αδυναμία.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η χώρα μπορεί να περάσει τις εκλογές του 2027 χωρίς δημοσιονομικό επεισόδιο. Πιθανότατα μπορεί. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να περάσει την επόμενη δεκαετία χωρίς να ξαναχτίσει το παραγωγικό της υπόδειγμα. Εκεί αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα.

1. Η παγίδα των τομεακών ισοζυγίων

Η πιο απλή λογιστική ταυτότητα είναι συχνά η πιο σκληρή πολιτική αλήθεια:

Δηλαδή, η καθαρή αποταμίευση του ιδιωτικού τομέα ισούται με το δημοσιονομικό έλλειμμα του κράτους συν το εξωτερικό πλεόνασμα της οικονομίας. Η ταυτότητα δεν λέει από μόνη της ποιος προκαλεί τι. Λέει όμως ότι τα μεγέθη πρέπει να κλείνουν λογιστικά.

Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, η οποία επιδιώκει σταθερά πρωτογενή πλεονάσματα και ταυτόχρονα διατηρεί εξωτερικό έλλειμμα, το αποτέλεσμα είναι περιοριστικός χώρος για την καθαρή αποταμίευση του ιδιωτικού τομέα. Το κράτος απορροφά ρευστότητα μέσω πλεονασμάτων και το εξωτερικό ισοζύγιο διαρρέει ρευστότητα μέσω εισαγωγών. Αν δεν αλλάξει το εξωτερικό ισοζύγιο, η ιδιωτική οικονομία στηρίζεται ευκολότερα σε χρέος, ρευστοποίηση περιουσιακών στοιχείων ή συμπίεση κατανάλωσης.

2. Από την οικονομία της ρευστότητας στην οικονομία των εμπορεύσιμων αγαθών

Ο τουρισμός και το real estate δεν είναι εχθροί της ανάπτυξης. Είναι όμως ανεπαρκείς ως κεντρικό αναπτυξιακό υπόδειγμα. Ο τουρισμός φέρνει συνάλλαγμα, αλλά είναι εποχικός, ευάλωτος σε γεωπολιτικά και κλιματικά σοκ, και συχνά συνοδεύεται από μεγάλες εισαγωγές. Το real estate φέρνει κεφάλαια, αλλά μπορεί να μετατρέψει την ανάπτυξη σε αύξηση τιμών γης χωρίς αντίστοιχη αύξηση παραγωγικής ικανότητας.

Η χώρα χρειάζεται ένα Σύμφωνο Εμπορεύσιμης Παραγωγής: φορολογικές αποσβέσεις και επενδυτικές πιστώσεις για εξαγωγικές και εισαγωγικά υποκατάστατες δραστηριότητες, βιομηχανικά πάρκα με γρήγορη αδειοδότηση, εξαγωγικές εγγυήσεις, σύνδεση επιδοτήσεων με R&D και κατάρτιση, και αυστηρή αξιολόγηση αν κάθε μεγάλο πρόγραμμα αυξάνει ή μειώνει την εισαγωγική εξάρτηση.

3. Ενέργεια: η βιομηχανική πολιτική αρχίζει από το κόστος ρεύματος

Δεν μπορεί να υπάρξει βιομηχανική ανασυγκρότηση με μη ανταγωνιστική ενέργεια. Η ελληνική βιομηχανία πλήττεται από υψηλότερες τιμές ηλεκτρικής ενέργειας, μεγάλη έκθεση στο φυσικό αέριο και ανεπαρκή ευελιξία του συστήματος. Η απάντηση δεν είναι μια απλή επιστροφή στον λιγνίτη. Η απάντηση είναι λιγότερη εξάρτηση από εισαγόμενο αέριο, περισσότερα δίκτυα, περισσότερη αποθήκευση, πραγματική λειτουργία της αγοράς μπαταριών, έξυπνοι μετρητές και μακροχρόνια συμβόλαια ενέργειας για τη βιομηχανία.

Το Energy Industrial Reset, σε λογική ενεργειακού δανείου και όχι απλής επιδότησης, μπορεί να αποτελέσει γέφυρα. Ο στόχος δεν πρέπει να είναι να μοιραστεί προσωρινά φθηνότερο ρεύμα, αλλά να χτιστεί αγορά μακροχρόνιων PPAs, συμβάσεων διαφορών και αποθήκευσης, ώστε οι εξαγωγικές επιχειρήσεις να γνωρίζουν το κόστος τους για δέκα χρόνια.

4. Άμυνα και βιομηχανία: από τις εισαγωγές στην συμπαραγωγή

Η Ελλάδα έχει πραγματικές αμυντικές ανάγκες. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε εξοπλιστική δαπάνη πρέπει να μετατρέπεται σε καθαρή εισαγωγή. Σε μια χώρα με χρόνιο εξωτερικό έλλειμμα, οι αμυντικές προμήθειες πρέπει να αξιολογούνται και ως βιομηχανική πολιτική.

Τα μεγάλα προγράμματα πρέπει να συνοδεύονται από ρήτρες εγχώριας συμμετοχής, συμπαραγωγή, συντήρηση στην Ελλάδα, μεταφορά τεχνογνωσίας, λογισμικό, κυβερνοασφάλεια, αισθητήρες, drones, δορυφορικές εφαρμογές και τεχνολογίες διπλής χρήσης.

5. Το παράθυρο 2026 και ο ορίζοντας 2032

Το Ταμείο Ανάκαμψης δεν είναι μόνιμος μηχανισμός ανάπτυξης. Η χρηματοδότηση του RRF λήγει στο τέλος του 2026 και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει καταστήσει σαφές ότι δεν θα υπάρξουν πληρωμές το 2027. Αυτό σημαίνει ότι οι επόμενοι μήνες είναι η τελευταία μεγάλη ευκαιρία να μετατραπεί η έκτακτη χρηματοδότηση σε μόνιμη θεσμική ικανότητα.

Το δεύτερο ορόσημο είναι το 2032. Τα μέτρα ελάφρυνσης του EFSF, ιδίως η αναβολή τόκων σε δάνεια περίπου 96,4 δισ. ευρώ έως τον Δεκέμβριο του 2032 και η έναρξη αποπληρωμών μετά το 2033, δεν δημιουργούν αυτόματη κρίση. Δημιουργούν όμως πολιτική προθεσμία. Η χώρα πρέπει να φτάσει εκεί με μεγαλύτερη παραγωγικότητα, χαμηλότερη εισαγωγική εξάρτηση και πιο σταθερή ιδιωτική οικονομία.

6. Η κρυφή μακροοικονομία: δημογραφικό, στέγη και ιδιωτικό χρέος

Καμία βιομηχανική στρατηγική δεν θα πετύχει αν η χώρα χάνει πληθυσμό, τα νέα ζευγάρια δεν μπορούν να βρουν σπίτι και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις μένουν παγιδευμένες σε παλιά χρέη. Το δημογραφικό δεν είναι απλώς κοινωνικό θέμα. Είναι όριο στην προσφορά εργασίας, στην παραγωγικότητα και στη φορολογική βάση.

Η στεγαστική κρίση έχει γίνει κεντρικό αναπτυξιακό εμπόδιο. Όταν οι τιμές κατοικιών αυξάνονται γρηγορότερα από τα εισοδήματα, η χώρα χάνει νέους εργαζομένους, αποθαρρύνει οικογένειες και μετατρέπει μέρος της επενδυτικής ροής σε πληθωρισμό γης.

Το ιδιωτικό χρέος είναι η δεύτερη κρυφή θηλιά. Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια που βρίσκονται εκτός τραπεζών, σε servicers, εξακολουθούν να περιορίζουν την κατανάλωση, την επένδυση και την επιστροφή βιώσιμων δανειοληπτών στην κανονική πίστη.

7. Δέκα συγκεκριμένες κινήσεις για την επόμενη κυβέρνηση

1. Να θεσπιστεί ρήτρα εξωτερικού ισοζυγίου για κάθε μεγάλο πρόγραμμα δαπανών, προμηθειών και επιδότησης.
2. Να ανακατευθύνεται κάθε δημοσιονομική υπεραπόδοση από φορολογική συμμόρφωση σε παραγωγικές επενδύσεις, στέγη, παιδική φροντίδα και ενέργεια.
3. Να δημιουργηθεί Σύμφωνο Εμπορεύσιμης Παραγωγής με φορολογικά κίνητρα, εξαγωγική χρηματοδότηση και δεσμεύσεις R&D.
4. Να ολοκληρωθεί θεσμικά η αγορά PPAs, αποθήκευσης και demand response, με στόχο προβλέψιμο βιομηχανικό ρεύμα.
5. Να αντιμετωπιστούν δίκτυα, αποθήκευση και έξυπνοι μετρητές ως εθνική παραγωγική υποδομή.
6. Να μετατραπούν οι μεγάλες αμυντικές προμήθειες σε πλατφόρμες συμπαραγωγής, συντήρησης και τεχνολογίας διπλής χρήσης.
7. Να δημιουργηθεί εθνικό πρόγραμμα προσιτής ενοικίασης με δημόσια ακίνητα και ανακαίνιση κενού αποθέματος.
8. Να μετατοπιστεί η δημογραφική πολιτική από εφάπαξ επιδόματα σε παιδικούς σταθμούς, ολοήμερα σχολεία, φροντίδα ηλικιωμένων και στήριξη νέων οικογενειών.
9. Να συγκροτηθεί κεντρικός μηχανισμός αναδιάρθρωσης ιδιωτικού χρέους με πραγματική επανένταξη στην πίστη.
10. Να γίνει η ταχεία δικαιοσύνη οικονομική προτεραιότητα: ψηφιακά δικαστήρια, αυστηρά χρονοδιαγράμματα και ex-post αξιολόγηση ρυθμίσεων.

Επίλογος: η Ελλάδα δεν χρειάζεται περισσότερη επικοινωνία, χρειάζεται παραγωγική πειθαρχία

Η Ελλάδα δεν μπορεί να στηριχθεί για πάντα στην ίδια συνταγή: τουρισμός, ακίνητα, ευρωπαϊκές μεταβιβάσεις και δημοσιονομική αυστηρότητα. Αυτά μπορούν να κερδίσουν χρόνο. Δεν μπορούν να δημιουργήσουν διατηρήσιμη ευημερία.

Η επόμενη φάση πρέπει να είναι πιο απαιτητική και πιο ειλικρινής. Δημοσιονομική αξιοπιστία, ναι. Αλλά όχι ως αυτοσκοπός. Ως βάση για μια οικονομία που παράγει περισσότερο, εισάγει λιγότερο από ανάγκη, εξάγει πιο σύνθετα προϊόντα, πληρώνει φθηνότερη ενέργεια, στεγάζει τους νέους της και κρατά τους εργαζομένους υψηλής ειδίκευσης στη χώρα.

Το 2027 δεν είναι το τέλος. Είναι η αρχή της δοκιμασίας. Αν η Ελλάδα χρησιμοποιήσει τον χρόνο που απομένει για να αλλάξει το παραγωγικό υπόδειγμα, η μετάβαση μπορεί να είναι διαχειρίσιμη. Αν τον ξοδέψει σε προεκλογική κατανάλωση και εύκολα αφηγήματα, η σημερινή ανάκαμψη θα φανεί εκ των υστέρων πολύ πιο ρηχή από όσο δείχνουν οι τίτλοι.

Πίνακας δεδομένων