Ταμείο Ανάκαμψης: Απορροφήσαμε τα χρήματα. Θα απορροφήσουμε και το μάθημα;

ΤΑΜΕΙΟ ΑΝΑΚΑΜΨΗΣ · ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ · Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου 2026

Η Ελλάδα κατέθεσε χθες τα τελευταία αιτήματα πληρωμής του Ταμείου Ανάκαμψης, ύψους 6,75 δισ. ευρώ. Το στοίχημα των οροσήμων είναι κοντά στο να κερδηθεί. Το στοίχημα της παραγωγικότητας δεν έχει ακόμη καν μετρηθεί.

Χθες, Τρίτη 29 Σεπτεμβρίου, στα γραφεία της Ειδικής Υπηρεσίας Συντονισμού του Ταμείου Ανάκαμψης στην οδό Πανεπιστημίου, η κυβέρνηση υπέβαλε ηλεκτρονικά στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 9ο και τελικό αίτημα πληρωμής επιχορηγήσεων και το 8ο και τελικό αίτημα πληρωμής δανείων του «Ελλάδα 2.0», παρουσία του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη και του αναπληρωτή υπουργού Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Νίκου Παπαθανάση. Τα δύο αιτήματα καλύπτουν 123 ορόσημα και στόχους (117 στις επιχορηγήσεις, 6 στα δάνεια) και ζητούν 6,75 δισ. ευρώ: 4,4 δισ. σε επιχορηγήσεις και 2,35 δισ. σε δάνεια. Αν εγκριθούν, μαζί με δύο αιτήματα του Μαΐου ύψους 4,55 δισ. που βρίσκονται ακόμη υπό αξιολόγηση, η χώρα θα έχει εισπράξει ολόκληρη την κατανομή της, 35,95 δισ. ευρώ. Ως ποσοστό του ΑΕΠ, περίπου 16%, πρόκειται για τον μεγαλύτερο φάκελο στην Ένωση. «Δεν χάθηκε ούτε ένα ευρώ», δήλωσε ο Πρωθυπουργός.

Η στιγμή αξίζει αναγνώριση, και από εκεί θα ξεκινήσω. Η φράση του Πρωθυπουργού, όμως, κρύβει δύο ισχυρισμούς που δεν είναι ακόμη γεγονότα. Ο πρώτος, ότι η Κομισιόν θα εγκρίνει όλα όσα εκκρεμούν, είναι πιθανός. Ο δεύτερος, ότι «απορρόφηση» σημαίνει πως τα χρήματα έπιασαν τόπο, δεν έχει ελεγχθεί· και με τα σημερινά δημόσια δεδομένα δεν μπορεί καν να ελεγχθεί.

Το επίτευγμα είναι πραγματικό

Το ελληνικό σχέδιο δέσμευε τη χώρα σε 376 ορόσημα και στόχους, κατανεμημένα σε 176 επενδύσεις και μεταρρυθμίσεις, με αμετακίνητη προθεσμία ολοκλήρωσης την 31η Αυγούστου 2026. Κάθε δόση πληρωνόταν μόνο αφού οι Βρυξέλλες επαλήθευαν ότι τα αντίστοιχα ορόσημα είχαν επιτευχθεί. Ο ίδιος ο Πρωθυπουργός μίλησε χθες για «πρωτοφανή για τα ελληνικά δεδομένα διυπουργικό και διυπηρεσιακό συντονισμό». Έχει δίκιο ότι αυτή η τεχνογνωσία αξίζει περισσότερο από κάθε μεμονωμένη δόση: μια διοίκηση που έμαθε να παραδίδει με προθεσμίες και εξωτερική επαλήθευση είναι δημόσιο αγαθό.

Το αποτέλεσμα φαίνεται και στους εθνικούς λογαριασμούς, που η Eurostat ανανέωσε χθες το πρωί. Ο ακαθάριστος σχηματισμός παγίου κεφαλαίου, δηλαδή οι επενδύσεις σε κτίρια, υποδομές, μηχανήματα και λογισμικό, έφτασε το 16,9% του ΑΕΠ το 2025, από 11,0% το 2019, το χαμηλότερο σημείο της σειράς (Διάγραμμα 1). Η απόσταση από την ευρωζώνη, όπου ο δείκτης κινείται σταθερά γύρω στο 21%, μειώθηκε από 10,9 σε 4,4 ποσοστιαίες μονάδες. Η κυβέρνηση κάνει λόγο για άνοδο του μεριδίου κατά 60%· με τα νέα στοιχεία η άνοδος είναι περίπου 54%, διαφορά που μάλλον οφείλεται σε άλλη έκδοση ή άλλο έτος αναφοράς και δεν αλλάζει την εικόνα. Η Επιτροπή εκτιμά επίσης ότι ο δυνητικός ρυθμός ανάπτυξης της Ελλάδας, αρνητικός (-1,0%) κατά μέσο όρο την περίοδο 2016–2020, θα φτάσει το 1,8% το 2026. Είναι εκτίμηση και όχι παρατήρηση, όμως δείχνει προς τη σωστή κατεύθυνση.

Δύο επιφυλάξεις πριν από τα πανηγύρια. Πρώτον, η απόσταση κλείνει, δεν έκλεισε. Με 4,4 μονάδες κάτω από τον μέσο όρο της ευρωζώνης και ονομαστικό ΑΕΠ 248 δισ. ευρώ, η χώρα επενδύει ακόμη περίπου 11 δισ. τον χρόνο λιγότερα από όσα θα επένδυε με τη μέση ευρωπαϊκή ένταση κεφαλαίου. Δεύτερον, το διάγραμμα δεν μας λέει ποιο μέρος της ανόδου οφείλεται στο Ταμείο και ποιο στην ανάκαμψη μετά την πανδημία ή στην επιστροφή στην επενδυτική βαθμίδα. Οι μελέτες σε ευρωπαϊκό επίπεδο συγκλίνουν σε επίδραση του NextGenerationEU της τάξης του 1,2 έως 1,5% του ΑΕΠ (Jaillet και Rubio, 2026), αλλά μια αξιόπιστη αιτιώδης εκτίμηση για την Ελλάδα λείπει. Τα μεγέθη που ακούστηκαν χθες, άνοδος του πραγματικού ΑΕΠ κατά 11 μονάδες έως το 2025 και σχεδόν 600.000 νέες θέσεις εργασίας, περιγράφουν ολόκληρη την οικονομία, όχι τη συμβολή του Ταμείου.

Τι ακριβώς μετράει η «απορρόφηση»

Εδώ βρίσκεται η ουσία. Το Ταμείο Ανάκαμψης δεν λειτουργεί όπως το ΕΣΠΑ, που αποζημιώνει δαπάνες αφού πραγματοποιηθούν. Πληρώνει όταν επιτευχθεί ένα προσυμφωνημένο ορόσημο: ένας νόμος που ψηφίστηκε, μια σύμβαση που υπογράφηκε, ένας αριθμός ωφελουμένων που καταγράφηκε. Η εκταμίευση από τις Βρυξέλλες μετράει επομένως τυπική πρόοδο, όχι δαπάνη, και ακόμη λιγότερο αποτέλεσμα. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο το διατύπωσε ήδη από το 2023 με ασυνήθιστη ωμότητα: για το μεγαλύτερο ταμείο της ΕΕ που αυτοπροσδιορίζεται ως βασισμένο στις επιδόσεις, «μπορούμε να μετρήσουμε την πρόοδο, αλλά όχι την ίδια την επίδοση». Η απόσταση ανάμεσα στα δύο δεν είναι θεωρητική. Η Ιταλία είχε εισπράξει ως τον Μάρτιο το 79% της κατανομής της, αλλά είχε δαπανήσει πραγματικά γύρω στο 59%.

«Μπορούμε να μετρήσουμε την πρόοδο, αλλά όχι την ίδια την επίδοση.»

Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, Ειδική Έκθεση 26/2023, για το Ταμείο Ανάκαμψης

Για την Ελλάδα, τουλάχιστον τρία διαφορετικά μεγέθη κυκλοφορούν με το ίδιο όνομα (Διάγραμμα 2). Το πρώτο είναι οι εισροές από την ΕΕ: ως τις 30 Ιουνίου η χώρα είχε εισπράξει 24,6 δισ. ευρώ, 12,9 δισ. σε επιχορηγήσεις και 11,7 δισ. σε δάνεια, δηλαδή το 68,5% του φακέλου. Το δεύτερο είναι οι νομικές δεσμεύσεις: στις επιχορηγήσεις, οι υπογεγραμμένες συμβάσεις φτάνουν τα 22,7 δισ., ποσό που ξεπερνά την κατανομή, καθώς ο συνολικός προϋπολογισμός των έργων ανέρχεται σε 25,4 δισ. Το τρίτο, και το μόνο που αγγίζει την πραγματική οικονομία, είναι οι πληρωμές σε αναδόχους και τελικούς αποδέκτες. Κατά την επεξεργασία του Ινστιτούτου ΕΝΑ, στις επιχορηγήσεις ανέρχονταν σε περίπου 13 δισ., το 57% των δεσμεύσεων. Απομένουν δηλαδή σχεδόν 9,7 δισ. ευρώ για πληρωμή σε έργα που έχουν ήδη συμβασιοποιηθεί. Το τέλος του Ταμείου στα χαρτιά δεν είναι το τέλος των έργων στο πεδίο.

Στα δάνεια η εικόνα είναι ακόμη πιο διδακτική. Ως την καταληκτική ημερομηνία της 29ης Μαΐου υπογράφηκαν συμβάσεις με 13,2 δισ. δάνεια του Ταμείου, που μαζί με 9,4 δισ. τραπεζικής χρηματοδότησης και 6,6 δισ. ιδίων κεφαλαίων αντιστοιχούν σε επενδυτικά σχέδια 29,2 δισ. ευρώ, σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος. Στις επιχειρήσεις όμως είχαν εκταμιευθεί μόλις 5,6 έως 6 δισ., ανάλογα με την πηγή, και οι εκταμιεύσεις θα συνεχιστούν έως το 2029. Ο αρχικός στόχος των 16,73 δισ. περικόπηκε σε 13,37 δισ., ενώ 1,99 δισ. μεταφέρθηκαν στην Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα ως κεφαλαιακή ενίσχυση, κάτι που το ΕΝΑ χαρακτηρίζει «παρκάρισμα πόρων». Σημειώνω, τέλος, ότι ο αναπληρωτής υπουργός μίλησε χθες για κινητοποίηση 46 δισ. ευρώ προς επιχειρήσεις. Δεν μπόρεσα να εντοπίσω δημόσια τεκμηρίωση του αριθμού αυτού· τα στοιχεία της ΤτΕ περιγράφουν σχέδια 29,2 δισ.

Το «ούτε ένα ευρώ» είναι ακόμη πρόβλεψη

Ο Πίνακας 1 δείχνει γιατί. Από τα 376 ορόσημα, η Επιτροπή έχει εγκρίνει 204, δηλαδή το 54%. Άλλα 49, από τα αιτήματα του Μαΐου, βρίσκονται υπό αξιολόγηση, και χθες προστέθηκαν τα 123. Συνολικά, λοιπόν, 172 ορόσημα, το 46% του σχεδίου, που αντιστοιχούν σε 11,3 δισ. ευρώ ή στο 31% του φακέλου, περιμένουν ακόμη ετυμηγορία. Το χρονοδιάγραμμα δεν συγχωρεί. Σήμερα, 30 Σεπτεμβρίου, εκπνέει η προθεσμία υποβολής των τελικών αιτημάτων για όλα τα κράτη-μέλη. Από την 1η Σεπτεμβρίου καμία ενέργεια κράτους-μέλους δεν λαμβάνεται υπόψη στην αξιολόγηση, ούτε καν για πληρωμές που έχουν ήδη ανασταλεί, και καμία τροποποίηση σχεδίου δεν γίνεται δεκτή. Η Επιτροπή έχει δύο μήνες για την προκαταρκτική της κρίση και πρέπει να ολοκληρώσει όλες τις πληρωμές ως τις 31 Δεκεμβρίου· το 2027 δεν θα γίνει καμία. Όποιο ορόσημο κριθεί ότι δεν εκπληρώθηκε ικανοποιητικά οδηγεί σε αναλογική περικοπή, χωρίς δεύτερη ευκαιρία.

Οι προηγούμενες εγκρίσεις κάνουν πιθανή την πλήρη ή σχεδόν πλήρη εκταμίευση. Πιθανή όμως δεν σημαίνει βέβαιη, και η δημόσια συζήτηση θα κέρδιζε αν περίμενε τις αποφάσεις του Δεκεμβρίου πριν από τους τελικούς απολογισμούς. Χρειάζεται και ένα ευρωπαϊκό μέτρο σύγκρισης. Στα τέλη Αυγούστου η ΕΕ είχε εκταμιεύσει συνολικά 440 δισ. από τα έως 573 δισ. του Ταμείου, περίπου το 77%. Η Ελλάδα, στο 68,5%, κινείται στη μέση ως προς τον ρυθμό· η πρωτιά της αφορά το μέγεθος του φακέλου σε σχέση με την οικονομία, όχι την ταχύτητα. Το σχέδιο, εξάλλου, αναθεωρήθηκε έξι φορές, την τελευταία στις 27 Αυγούστου με αλλαγές σε 111 μέτρα. Κατά το ΕΝΑ, από τα 178 μέτρα που άλλαξαν ουσιωδώς στις αναθεωρήσεις της περιόδου 2023–2025, τα 123 άλλαξαν δύο ή περισσότερες φορές. Οι αναθεωρήσεις είχαν συχνά θεμιτούς λόγους, από τον πληθωρισμό έως τις καταστροφές του Daniel. Η επιτυχία όμως κρίνεται και απέναντι στην αρχική φιλοδοξία, όχι μόνο απέναντι στους αναθεωρημένους στόχους.

Ποιος κερδίζει, ποιος πληρώνει

Το δανειακό σκέλος λειτούργησε με τραπεζικά κριτήρια, και αυτό φαίνεται στην κατανομή. Περίπου έξι στις δέκα συμβάσεις αφορούν μικρομεσαίες επιχειρήσεις, αλλά τα έργα τους αθροίζουν περίπου 5,6 δισ. από τα 29,2 δισ., λιγότερο από το ένα πέμπτο. Οι 309 συμβάσεις μεγάλων επιχειρήσεων αντιστοιχούν σε επενδύσεις περίπου 22 δισ. Είναι η λογική κάθε εργαλείου που περνά από τράπεζες: χρηματοδοτεί όποιον έχει ώριμο, τραπεζικά αξιόπιστο σχέδιο και ίδια κεφάλαια. Η ΤτΕ σημειώνει ότι η συγχρηματοδότηση από το Ταμείο μείωσε αισθητά το κόστος δανεισμού για όσους ωφελήθηκαν. Πρόκειται για πραγματική επιδότηση κεφαλαίου, η οποία αναπόφευκτα λειτούργησε και ως σχετικό μειονέκτημα για τους ανταγωνιστές που έμειναν εκτός.

Τα νοικοκυριά είδαν απτά οφέλη: αναβαθμίσεις σε περισσότερα από 200 νοσοκομεία και κέντρα υγείας, δωρεάν προληπτικές εξετάσεις, την ψηφιακή κάρτα εργασίας, διαδραστικούς πίνακες στις σχολικές αίθουσες, 220 ηλεκτρικά λεωφορεία σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, ενεργειακή αναβάθμιση για περισσότερες από 110.000 κατοικίες. Η αξία τους όμως θα κριθεί από τους προϋπολογισμούς λειτουργίας μετά το 2026. Ένας διαδραστικός πίνακας χωρίς τεχνική υποστήριξη ή ένα ανακαινισμένο κέντρο υγείας χωρίς γιατρούς αποσβένεται πολύ γρήγορα.

Υπάρχουν, τέλος, οι αυριανοί φορολογούμενοι. Τα δάνεια δεν είναι δώρο: όσα έχει αντλήσει το Δημόσιο προστίθενται στο χρέος, με περίπου 11,4 δισ. ήδη στις υποχρεώσεις του και αποπληρωμές που ξεκινούν το 2032. Ακόμη και οι επιχορηγήσεις χρηματοδοτήθηκαν με κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό, που θα αποπληρωθεί από τους επόμενους κοινοτικούς προϋπολογισμούς, στους οποίους συνεισφέρει και η Ελλάδα. Τίποτα δεν ήταν δωρεάν· το ερώτημα είναι αν η απόδοση θα ξεπεράσει το κόστος.

Ο «γκρεμός» του 2027

Το πιο άμεσο πρόβλημα πολιτικής δεν βρίσκεται στις Βρυξέλλες αλλά στον προϋπολογισμό του 2027. Σύμφωνα με τον μεσοπρόθεσμο προγραμματισμό του ΥΠΕΘΟ, το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων υποχωρεί από 16,7 δισ. ευρώ φέτος σε 10,6 δισ. το 2027 και ανακάμπτει σταδιακά στα 14,2 δισ. το 2030 (Διάγραμμα 3). Η πτώση των 6,1 δισ., περίπου 37% μέσα σε έναν χρόνο, ισοδυναμεί με σχεδόν 2,5% του ΑΕΠ του 2025. Η Επιτροπή, στις εαρινές της προβλέψεις, βλέπει την ανάπτυξη να επιβραδύνεται από 2,1% το 2025 σε 1,8% φέτος και 1,6% το 2027, ρητά επειδή η υλοποίηση του Ταμείου ολοκληρώνεται. Οι εκταμιεύσεις του Ταμείου ανεβαίνουν από 2,6% του ΑΕΠ το 2025 σε 4,4% φέτος. Από αυτή την κορυφή θα κατέβει η οικονομία.

Υπάρχουν αμορτισέρ. Οι εκταμιεύσεις των δανείων θα συνεχιστούν έως το 2029 για συμβάσεις που ήδη υπογράφηκαν, με περίπου 7 δισ. να απομένουν. Έρχονται το νέο Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης 2026–2030 ύψους 23 δισ., το ΕΣΠΑ, το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα, το Ταμείο Εκσυγχρονισμού και, από το 2028, το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο, από το οποίο η Ελλάδα θα μπορούσε να λάβει πάνω από 49 δισ. με βάση την πρόταση που βρίσκεται υπό διαπραγμάτευση. Τα εργαλεία αυτά όμως δεν φτάνουν ταυτόχρονα ούτε με τον ίδιο ρυθμό. Το 2027 είναι η χρονιά του κενού.

Τι πρέπει να γίνει

Τρεις προτάσεις, με το κόστος και την αντίρρηση για την καθεμία.

Νικόλαος Αντωνακάκης, Καθηγητής Οικονομικών, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, UNIC Athens