Η «ελληνική επιτυχία» ως οικονομικό και δημοκρατικό παράδοξο

Η «ελληνική επιτυχία» ως οικονομικό και δημοκρατικό παράδοξο

Ένα σχόλιο πολιτικής οικονομίας

Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα προβάλλεται συστηματικά, εντός και εκτός Ευρώπης, ως παράδειγμα επιτυχημένης εξόδου από την κρίση. Ρυθμοί μεγέθυνσης άνω του μέσου όρου της Ευρωζώνης, αποκλιμάκωση του λόγου χρέους προς ΑΕΠ, αναβαθμίσεις από οίκους αξιολόγησης, ρεκόρ τουριστικών εσόδων, γενναιόδωρη εισροή ευρωπαϊκών πόρων μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης. Στο χαρτί, όλα δείχνουν να «δουλεύουν».

Κι όμως, αυτή η εικόνα συνυπάρχει με μια βαθιά κρίση θεσμών, κοινωνικής συνοχής και πραγματικής ευημερίας. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν η Ελλάδα αναπτύσσεται αριθμητικά, αλλά ποιος αναπτύσσεται, με ποιον τρόπο και σε ποιο θεσμικό περιβάλλον. Από τη σκοπιά της πολιτικής οικονομίας, το ελληνικό υπόδειγμα της τελευταίας εξαετίας δεν είναι success story. Είναι ένα καθεστώς συσσώρευσης χαμηλής ποιότητας, με σοβαρές μακροχρόνιες συνέπειες.

1. Μακροοικονομική επίδοση χωρίς κοινωνική μετάφραση

Η αύξηση του ΑΕΠ κατά 2–2,3% ετησίως μετά το 2023 δεν αμφισβητείται. Εκείνο που σπανίως αναφέρεται είναι η σύνθεσή της. Η ανάπτυξη στηρίζεται κυρίως σε:

• - τουρισμό χαμηλής προστιθέμενης αξίας
• - κατασκευές και real estate
• - επενδύσεις που χρηματοδοτούνται από ευρωπαϊκά δάνεια και επιδοτήσεις
• - κατανάλωση που πιέζεται από πληθωρισμό και ιδιωτικό χρέος

Η παραγωγικότητα παραμένει στάσιμη, η βιομηχανική βάση αδύναμη, οι εξαγωγές τεχνολογίας περιορισμένες. Αυτό σημαίνει ότι η μεγέθυνση δεν ενσωματώνεται σε διατηρήσιμη αύξηση πραγματικών μισθών.

Με μέσο ετήσιο μισθό γύρω στις 18.000 ευρώ και κατώτατο μισθό που δεν καλύπτει βασικές ανάγκες στέγασης και ενέργειας, η Ελλάδα παραμένει ουραγός στην ΕΕ. Η in-work poverty κοντά στο 10% είναι από μόνη της απόδειξη ότι το πρόβλημα δεν είναι η ανεργία, αλλά η ποιότητα της απασχόλησης.

2. Ανάπτυξη μέσω απορρύθμισης της εργασίας

Η αποδυνάμωση των συλλογικών διαπραγματεύσεων, η διεύρυνση του ημερήσιου χρόνου εργασίας, η ελαστικοποίηση των συμβάσεων και η μετακύλιση κινδύνου στους εργαζόμενους δεν είναι παρενέργειες. Είναι δομικά χαρακτηριστικά του μοντέλου.

Η οικονομική θεωρία είναι σαφής: η συμπίεση της εργασίας μπορεί βραχυπρόθεσμα να αυξήσει την κερδοφορία, αλλά μακροπρόθεσμα υπονομεύει:

• - την εγχώρια ζήτηση
• - τη συσσώρευση ανθρώπινου κεφαλαίου
• - τη δημογραφική βιωσιμότητα
• - την κοινωνική εμπιστοσύνη

Μια οικονομία που βασίζεται σε φθηνή εργασία και εισαγόμενα κεφάλαια είναι εξαιρετικά ευάλωτη σε εξωτερικά σοκ.

3. Ευρωπαϊκοί πόροι και θεσμική στρέβλωση

Το Ταμείο Ανάκαμψης θα μπορούσε να αποτελέσει ιστορική ευκαιρία παραγωγικού μετασχηματισμού. Στην πράξη, όμως, η αρχιτεκτονική του στην Ελλάδα ευνοεί:

• - μεγάλες επιχειρήσεις με τραπεζική πρόσβαση
• - συγκεντρωτικές επενδύσεις
• - έργα χαμηλής κοινωνικής απόδοσης

Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας, παραμένουν αποκλεισμένες. Το ίδιο ισχύει για την κοινωνική κατοικία, την υγεία, την παιδεία, την περιφερειακή ανάπτυξη.

Παράλληλα, σκάνδαλα όπως αυτό του ΟΠΕΚΕΠΕ αναδεικνύουν ένα βαθύτερο πρόβλημα: η διαχείριση των ευρωπαϊκών πόρων γίνεται εργαλείο πελατειακής αναπαραγωγής, όχι αναπτυξιακής στρατηγικής. Όταν η κατανομή κεφαλαίου δεν υπακούει σε οικονομικά αλλά σε κομματικά κριτήρια, το αποτέλεσμα είναι χαμηλή αποδοτικότητα και θεσμική διάβρωση.

4. Θεσμοί, διαφάνεια και οικονομική απόδοση

Η οικονομική βιβλιογραφία δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών. Χώρες με αδύναμους θεσμούς, περιορισμένη λογοδοσία και ελεγχόμενη δικαιοσύνη έχουν:

• - χαμηλότερη μακροχρόνια ανάπτυξη
• - μεγαλύτερη ανισότητα
• - υψηλότερο επενδυτικό ρίσκο

Οι υποκλοπές, η πολιτική ασυλία, οι κοινοβουλευτικές «πλυντρίδες», η απαξίωση των ανεξάρτητων αρχών και η εργαλειοποίηση των ΜΜΕ δεν είναι μόνο δημοκρατικό πρόβλημα. Είναι καθαρά οικονομικό ζήτημα.

Η εμπιστοσύνη είναι κεφάλαιο. Όταν εξαντλείται, το κόστος εμφανίζεται αργότερα, αλλά είναι βαρύ.

5. Το κόστος ζωής ως αθέατος πληθωρισμός

Η στεγαστική κρίση στην Αθήνα και στα νησιά δεν είναι απλώς κοινωνικό φαινόμενο. Είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών:

• - golden visas
• - ανεξέλεγκτα Airbnb
• - απουσία κοινωνικής κατοικίας
• - φορολογικά κίνητρα υπέρ επενδυτών

Όταν ένα νοικοκυριό δαπανά πάνω από το 40% του εισοδήματός του για στέγη, κάθε μακροοικονομικός δείκτης ευημερίας καθίσταται κενός περιεχομένου. Η Ελλάδα βιώνει έναν σιωπηρό πληθωρισμό διαβίωσης που δεν αποτυπώνεται επαρκώς στους δείκτες τιμών, αλλά καθορίζει την καθημερινότητα.

6. Το ελληνικό μοντέλο ως ευρωπαϊκό πείραμα

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι ότι όλα αυτά συμβαίνουν στην Ελλάδα. Είναι ότι επιβραβεύονται. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δείχνει διατεθειμένη να αποδεχθεί αυταρχικές πρακτικές, διαφθορά και κοινωνική αποδιάρθρωση, αρκεί να διασφαλίζονται:

• - δημοσιονομική πειθαρχία
• - χαμηλά spreads
• - γεωπολιτική ευθυγράμμιση

Έτσι, η Ελλάδα μετατρέπεται σε εργαστήριο ενός νέου ευρωπαϊκού υποδείγματος: οικονομική μεγέθυνση χωρίς κοινωνικό συμβόλαιο και δημοκρατία χωρίς ουσιαστικό έλεγχο.

Επίλογος

Η κρίση της ελληνικής δημοκρατίας δεν είναι άσχετη με την οικονομική στρατηγική. Είναι η άλλη όψη της. Ένα μοντέλο που παράγει ανάπτυξη για λίγους, μέσα από θεσμική χαλαρότητα και κοινωνική πίεση, δεν είναι βιώσιμο. Ούτε οικονομικά, ούτε πολιτικά.

Η πραγματική συζήτηση δεν είναι αν η Ελλάδα «τα πάει καλύτερα» από το 2015. Είναι αν οικοδομεί ένα μέλλον με παραγωγική βάση, κοινωνική δικαιοσύνη και θεσμική αξιοπιστία. Μέχρι στιγμής, τα δεδομένα δείχνουν ότι απλώς αλλάξαμε τη μορφή της κρίσης, όχι την ουσία της.

Και αυτό είναι ίσως το πιο επικίνδυνο είδος επιτυχίας.