Κεντρική θέση

Η Ελλάδα δεν μπορεί να επηρεάσει την τιμή του πετρελαίου στις διεθνείς αγορές. Μπορεί όμως να επηρεάσει αποφασιστικά την τελική τιμή που πληρώνει ο καταναλωτής στο εσωτερικό. Σε μια περίοδο όπου ο πόλεμος με το Ιράν και η αποσταθεροποίηση στα Στενά του Ορμούζ τροφοδοτούν ένα νέο σοκ προσφοράς, η πιο σοβαρή συζήτηση δεν είναι αν το πρόβλημα είναι γεωπολιτικό ή οικονομικό. Είναι πώς μια χώρα με υψηλή ενεργειακή εξάρτηση και υψηλή φορολογική σφήνα στα καύσιμα οφείλει να χρησιμοποιήσει προσωρινά, στοχευμένα και αναστρέψιμα εργαλεία ώστε να περιορίσει τη μετάδοση του σοκ στο κόστος ζωής. (Eurostat, 2025; European Commission, 2024)

Η γεωπολιτική κρίση ως οικονομικό σοκ

Η συζήτηση για τη δημοσιονομική πολιτική σε περίοδο γεωπολιτικής κρίσης συχνά εγκλωβίζεται ανάμεσα σε δύο άκρα. Από τη μία πλευρά εμφανίζεται η άποψη ότι το κράτος πρέπει απλώς να περιμένει, επειδή η κρίση είναι "εισαγόμενη" και άρα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί στο εσωτερικό. Από την άλλη πλευρά εμφανίζεται η λογική των οριζόντιων και μόνιμων παρεμβάσεων, χωρίς σαφή χρονικό ορίζοντα και χωρίς μέτρηση του δημοσιονομικού κόστους. Και οι δύο προσεγγίσεις είναι προβληματικές. Η πρώτη υποτιμά το πόσο σημαντική είναι η εσωτερική αρχιτεκτονική τιμών. Η δεύτερη αγνοεί ότι η Ελλάδα παραμένει χώρα με πολύ υψηλό δημόσιο χρέος και περιορισμένο δημοσιονομικό χώρο σε σύγκριση με άλλα κράτη της ευρωζώνης (Eurostat, 2025; European Commission, 2024).

Αν θέλουμε μια αντικειμενική ανάλυση χωρίς κομματική φόρτιση, πρέπει να ξεκινήσουμε από το βασικό οικονομικό γεγονός. Το σοκ που προκαλεί η αποσταθεροποίηση στα Στενά του Ορμούζ είναι πρωτίστως σοκ προσφοράς. Το συγκεκριμένο θαλάσσιο πέρασμα είναι από τα σημαντικότερα chokepoints του κόσμου για το πετρέλαιο, το LNG και κρίσιμες πρώτες ύλες που συνδέονται με το κόστος παραγωγής τροφίμων. Η UNCTAD σημειώνει ότι από εκεί διέρχεται περίπου το ένα τέταρτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου, αλλά και σημαντικός όγκος LNG και λιπασμάτων, ενώ η Federal Reserve Bank of Dallas τονίζει ότι μια πλήρης διακοπή ροών από τον Κόλπο θα αφαιρούσε σχεδόν το 20% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου, με περίπου το 80% αυτών των ροών να κατευθύνεται προς την Ασία (UNCTAD, 2026; Federal Reserve Bank of Dallas, 2026).

Στην παρούσα συγκυρία, το πρόβλημα δεν είναι υποθετικό. Το Reuters κατέγραψε ότι το Ιράκ αναγκάστηκε να κηρύξει force majeure σε πεδία που λειτουργούν με ξένες εταιρείες, επειδή η διατάραξη της ναυσιπλοΐας μέσω Ορμούζ ουσιαστικά πάγωσε το μεγαλύτερο μέρος των εξαγωγών αργού και περιόρισε την παραγωγή σε δραματικό βαθμό. Την ίδια στιγμή, η ασφαλιστική διάσταση γίνεται ανεξάρτητος πολλαπλασιαστής κόστους, καθώς η Reuters μετέδωσε ότι ενεργοποιήθηκαν ειδικές πολεμικές καλύψεις για τη ναυσιπλοΐα στην περιοχή, με σαφώς υψηλότερα ασφάλιστρα και αυξημένο ρίσκο για τους πλοιοκτήτες και τους χρηματοδότες τους (Reuters, 2026a, 2026c). Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και όταν δεν έχουμε απόλυτη διακοπή φυσικών ποσοτήτων, το κόστος μεταφοράς, ασφάλισης και εφοδιασμού αυξάνεται με ταχύτητα.

Η μακροοικονομική σημασία αυτού του μηχανισμού δεν είναι αμελητέα. Σε ανάλυσή της για τις πιθανές επιπτώσεις κλεισίματος των Στενών, η Federal Reserve Bank of Dallas εκτιμά ότι ένα σοκ τέτοιας κλίμακας θα μπορούσε να ωθήσει την τιμή του WTI κοντά στα 98 δολάρια ανά βαρέλι και να μειώσει τον παγκόσμιο ρυθμό μεγέθυνσης κατά 2,9 ποσοστιαίες μονάδες σε ετήσια βάση στο τρίμηνο του σοκ, εφόσον η προσφορά περιοριστεί κοντά στο 20% της παγκόσμιας παραγωγής (Federal Reserve Bank of Dallas, 2026). Για χώρες όπως η Ελλάδα, που δεν διαθέτουν ισχύ τιμολόγησης στην ενέργεια, αυτό σημαίνει ότι το ζήτημα δεν είναι αν θα επηρεαστούν, αλλά πόσο έντονα θα μεταφερθεί το διεθνές σοκ στο εσωτερικό καλάθι τιμών.

Τα τρία κανάλια μετάδοσης στην ελληνική οικονομία

Η μετάδοση αυτή γίνεται μέσα από τρία βασικά κανάλια. Το πρώτο είναι το άμεσο ενεργειακό κανάλι. Οι διεθνείς ανατιμήσεις του αργού και των καυσίμων περνούν, έστω με χρονική υστέρηση, στον εγχώριο δείκτη τιμών καταναλωτή. Η Τράπεζα της Ελλάδος έχει επισημάνει ότι ενώ η ενέργεια είχε συμβάλει σε αποκλιμάκωση του πληθωρισμού σε προηγούμενη φάση, τους τελευταίους μήνες οι τιμές ενέργειας αυξήθηκαν ξανά λόγω αβεβαιότητας που σχετίζεται με γεωπολιτικούς παράγοντες (Bank of Greece, 2026). Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει πλέον ενσωματώσει ρητά στις προβολές της το γεγονός ότι ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή αυξάνει τις τιμές ενέργειας και αναθεωρεί προς τα πάνω τον πληθωρισμό του 2026, ενώ επισημαίνει ταυτόχρονα αυξημένους καθοδικούς κινδύνους για την ανάπτυξη (European Central Bank, 2026).

Το δεύτερο είναι το έμμεσο κανάλι του κόστους παραγωγής και διανομής. Το πετρέλαιο κίνησης επηρεάζει τις οδικές μεταφορές, την ψυκτική αλυσίδα, τη διανομή τροφίμων, τη λειτουργία γεωργικών μηχανημάτων και τελικά το κόστος του τελικού προϊόντος. Η UNCTAD επισημαίνει ότι η άνοδος του ενεργειακού κόστους, των λιπασμάτων, των ναύλων, των bunker fuels και των ασφαλίστρων τείνει να αυξάνει και το κόστος τροφίμων, επιβαρύνοντας δυσανάλογα τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά (UNCTAD, 2026). Παράλληλα, το IMF έχει δείξει ότι περίπου το 45% μιας μεταβολής στις τιμές λιπασμάτων μεταφέρεται στις τιμές των δημητριακών εντός τεσσάρων τριμήνων, κάτι που εξηγεί γιατί τα ενεργειακά σοκ δεν σταματούν στην αντλία αλλά συνεχίζουν μέχρι το ράφι (Bogmans et al., 2022).

Το τρίτο κανάλι είναι οι προσδοκίες και οι δευτερογενείς επιδράσεις. Όταν η αύξηση σε καύσιμα και τρόφιμα διαρκεί, οι επιχειρήσεις ανατιμολογούν υπηρεσίες, οι εργαζόμενοι ζητούν αντισταθμιστικές αυξήσεις και ο κίνδυνος να παγιωθεί ο πληθωρισμός γίνεται μεγαλύτερος. Η ΕΚΤ είναι σαφής ότι η ένταση και η διάρκεια του πολέμου θα επηρεάσουν τη μεσοπρόθεσμη τροχιά του πληθωρισμού μέσω υψηλότερων ενεργειακών τιμών και πιθανής μετάδοσης στο σύνολο της οικονομίας (European Central Bank, 2026). Με άλλα λόγια, μια κρίση που ξεκινά ως γεωπολιτικό επεισόδιο μπορεί να εξελιχθεί σε εσωτερικό μακροοικονομικό πρόβλημα, εάν δεν περιοριστεί η αρχική της μετάδοση.

Τα πρόσφατα ελληνικά στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι δεν μιλάμε για αφηρημένο κίνδυνο. Η ΕΛΣΤΑΤ ανακοίνωσε ότι ο ΔΤΚ στην Ελλάδα τον Φεβρουάριο του 2026 αυξήθηκε κατά 2,7% σε ετήσια βάση, ενώ η ομάδα "Τρόφιμα και μη αλκοολούχα ποτά" αυξήθηκε κατά 5,2%. Στον εναρμονισμένο δείκτη HICP, ο ετήσιος ρυθμός ανήλθε στο 3,1%, με τα τρόφιμα στο 5,3% και τις μεταφορές στο 1,9% (Hellenic Statistical Authority, 2026a, 2026b). Η δε Τράπεζα της Ελλάδος υπενθυμίζει ότι η ελληνική οικονομία παραμένει περισσότερο εκτεθειμένη σε επίμονες πληθωριστικές πιέσεις από τρόφιμα και υπηρεσίες, ακριβώς επειδή το ελληνικό καταναλωτικό καλάθι έχει διαφορετική σύνθεση και μεγαλύτερη ευαισθησία σε τέτοια σοκ (Bank of Greece, 2026).

Τι κάνει σήμερα η Ελλάδα και πού τελειώνει η αποτελεσματικότητα των ελέγχων

Σε αυτό το πλαίσιο, η σημερινή ελληνική πολιτική κινείται κυρίως στην κατεύθυνση ελέγχου των περιθωρίων κέρδους. Σύμφωνα με το Tornos News, τα ισχύοντα μέτρα προβλέπουν ανώτατα περιθώρια κέρδους σε κρίσιμους κρίκους της αλυσίδας καυσίμων και βασικών τροφίμων μέχρι τις 30 Ιουνίου 2026, με όριο 5 λεπτών ανά λίτρο στο χονδρικό επίπεδο πάνω από την τιμή διυλιστηρίου και 12 λεπτών στο λιανικό επίπεδο πάνω από την τιμή αγοράς του πρατηρίου, ενώ στα τρόφιμα μπαίνει όριο στο μικτό περιθώριο ανά προϊόν σε σχέση με τον μέσο όρο του 2025 (Tornos News, 2026). Πρόκειται για μέτρα που έχουν λογική σε περίοδο κρίσης, διότι επιχειρούν να αποτρέψουν την κερδοσκοπική υπερμετάδοση του σοκ. Δεν είναι όμως το ίδιο με πολιτική μείωσης της τελικής τιμής.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται ο πυρήνας της συζήτησης. Όταν το διεθνές σοκ είναι μεγάλο και η φορολογική σφήνα παραμένει υψηλή, ο έλεγχος περιθωρίων μπορεί να περιορίσει την αδικαιολόγητη επιβάρυνση, αλλά δεν αρκεί για να δημιουργήσει αισθητή αποκλιμάκωση στην τελική τιμή. Ο λόγος είναι απλός. Η δομή της τελικής τιμής στα καύσιμα δεν καθορίζεται μόνο από το εμπορικό περιθώριο, αλλά σε μεγάλο βαθμό από τη φορολογία. Το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών αναφέρει ότι ο ΕΦΚ στην αμόλυβδη βενζίνη είναι 700 ευρώ ανά 1.000 λίτρα, ενώ το αντίστοιχο ελάχιστο ευρωπαϊκό όριο είναι 359 ευρώ. Για το ντίζελ κίνησης, ο ελληνικός συντελεστής είναι 410 ευρώ ανά 1.000 λίτρα έναντι ευρωπαϊκού ελαχίστου 330 ευρώ. Στον ΦΠΑ, ο κανονικός συντελεστής είναι 24% και ο μειωμένος 13% καλύπτει μεταξύ άλλων τα τρόφιμα και τα μη αλκοολούχα ποτά (Ministry of National Economy and Finance, n.d.-a, n.d.-b).

Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα διαθέτει κάτι που δεν έχει στην τιμή Brent, αλλά έχει στην τελική τιμή του πρατηρίου: ισχύ προσαρμογής. Δεν μπορεί να μειώσει τη διεθνή τιμή του πετρελαίου, μπορεί όμως να μειώσει προσωρινά το εγχώριο φορολογικό σφήνωμα που προστίθεται πάνω σε αυτήν. Με άλλα λόγια, η χώρα δεν έχει pricing power στις διεθνείς αγορές, έχει όμως adjustment power στο εσωτερικό της. Σε μια κρίση που παράγεται έξω από τα σύνορα, η φορολογική πολιτική είναι το ταχύτερο διαθέσιμο κανάλι ανακούφισης, αρκεί να σχεδιαστεί με όρους αποτελεσματικότητας και όχι με όρους επικοινωνίας.

Γιατί η προσωρινή μείωση φόρων είναι σοβαρή επιλογή

Η διεθνής εμπειρία είναι ιδιαίτερα διδακτική. Η πιο καθαρή περίπτωση είναι η Γερμανία το 2022. Οι Dovern, Frank, Glas, Müller και Perico μελέτησαν τη μεγάλη αλλά αυστηρά προσωρινή μείωση του φόρου στα καύσιμα και βρήκαν ότι η ελάφρυνση, η οποία αντιστοιχούσε σε 35 λεπτά ανά λίτρο για τη βενζίνη και 17 λεπτά για το ντίζελ μαζί με την εξοικονόμηση ΦΠΑ, μετακυλίστηκε ουσιαστικά πλήρως στους καταναλωτές για το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου. Οι ίδιοι επισημαίνουν βέβαια ότι υπήρξε μια βραχεία καθυστέρηση στην πλήρη μετακύλιση και ότι όσο πλησίαζε η λήξη του μέτρου η μετακύλιση υποχωρούσε, ιδίως στο ντίζελ (Dovern et al., 2023). Το δίδαγμα δεν είναι ότι κάθε φορολογική μείωση πετυχαίνει αυτομάτως. Είναι ότι μια καθαρή, χρονικά περιορισμένη παρέμβαση μπορεί να περάσει στην τελική τιμή όταν συνοδεύεται από διαφάνεια και στενή παρακολούθηση της αγοράς.

Ακόμη πιο χρήσιμο είναι το ότι η ευρωπαϊκή εμπειρία δεν είναι ομοιόμορφη. Οι Drolsbach, Gail και Klotz δείχνουν ότι οι προσωρινές μειώσεις φόρου στα καύσιμα σε Γαλλία, Γερμανία και Ιταλία εμφάνισαν σημαντική ετερογένεια ανά χώρα και ανά τύπο καυσίμου, γεγονός που συνδέεται με τις συνθήκες ανταγωνισμού και το πόσο αποτελεσματικά λειτούργησε η αλυσίδα μετακύλισης (Drolsbach et al., 2023). Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για την Ελλάδα. Δεν αρκεί να μειωθεί ένας φόρος. Πρέπει να διασφαλιστεί ότι το όφελος θα φτάσει στον τελικό καταναλωτή. Άρα η σωστή επιλογή δεν είναι "ή έλεγχοι περιθωρίων ή μείωση φόρων". Η σωστή επιλογή είναι συνδυασμός προσωρινής μείωσης φόρων με ισχυρούς μηχανισμούς εποπτείας και διαφάνειας.

Διεθνής εμπειρία: τι λειτούργησε και υπό ποιες προϋποθέσεις

Στα τρόφιμα, η εμπειρία της Ισπανίας προσφέρει ένα δεύτερο χρήσιμο μάθημα. Οι Baquero-Pérez, Fernández Romero, Rodríguez-Crespo και Da Silva-Bichara, αξιοποιώντας σύγχρονες μεθόδους difference-in-differences, εκτιμούν ότι η προσωρινή μείωση ΦΠΑ στα τρόφιμα οδήγησε σε μερική αλλά πολύ υψηλή μετακύλιση, περίπου 90%, προς τις τελικές τιμές. Ταυτόχρονα, υπογραμμίζουν ότι το αποτέλεσμα είχε περιορισμένη διάρκεια, καθώς οι τιμές άρχισαν να αναπροσαρμόζονται λίγους μήνες αργότερα (Baquero-Pérez et al., 2025). Αυτό είναι ακριβώς το σημείο που χρειάζεται για μια σοβαρή ελληνική συζήτηση. Η προσωρινή φορολογική μείωση δεν είναι μόνιμη θεραπεία. Είναι γέφυρα σταθεροποίησης όσο το εξωγενές σοκ παραμένει έντονο.

Οι ίδιες οι ευρωπαϊκές θεσμικές συζητήσεις του 2026 κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση. Το Reuters μετέδωσε ότι οι Ευρωπαίοι ηγέτες ζήτησαν στοχευμένα και προσωρινά μέτρα για να μετριαστεί η άνοδος των εισαγόμενων τιμών ενέργειας, με συζητήσεις για μειώσεις φόρων στην ηλεκτρική ενέργεια, μειώσεις τελών δικτύου και κρατική στήριξη υπό προϋποθέσεις. Αντίστοιχα, στην Ιταλία, η κυβέρνηση Μελόνι προχώρησε σε προσωρινή μείωση των ειδικών φόρων στα καύσιμα κατά 25 λεπτά ανά λίτρο και παράλληλη ενίσχυση για τις οδικές μεταφορές, ακριβώς επειδή το ενεργειακό σοκ απειλούσε να περάσει στο ευρύτερο κόστος παραγωγής και διακίνησης (Reuters, 2026b, 2026d). Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ήδη από το 2021 είχε συγκροτήσει το γνωστό toolbox για την αντιμετώπιση ενεργειακών ανατιμήσεων, αναγνωρίζοντας ότι τα κράτη μέλη μπορούν να κινηθούν με στοχευμένες, προσωρινές και νόμιμες παρεμβάσεις εντός του ευρωπαϊκού πλαισίου (European Commission, 2021).

Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για την Ελλάδα; Πρώτον, ότι μια προσωρινή μείωση του ΕΦΚ στη βενζίνη έχει ισχυρότερη τεχνική βάση από μια αντίστοιχη μεγάλη οριζόντια μείωση στο ντίζελ, επειδή το περιθώριο απόκλισης από το ελάχιστο ευρωπαϊκό όριο είναι πολύ μεγαλύτερο στη βενζίνη. Δεύτερον, ότι στο ντίζελ θα ήταν προτιμότερη μια πιο χειρουργική προσέγγιση, είτε με μικρότερη προσωρινή μείωση είτε με στοχευμένο σύστημα επιστροφής ή πίστωσης για επαγγελματική χρήση, ειδικά για μεταφορικές αλυσίδες που επηρεάζουν άμεσα το κόστος τροφίμων. Τρίτον, ότι στα τρόφιμα έχει οικονομική λογική μια προσωρινή μείωση ΦΠΑ σε αυστηρά ορισμένο καλάθι βασικών αγαθών για 3 έως 6 μήνες, με ενδιάμεση αξιολόγηση της μετακύλισης και ρητή ημερομηνία λήξης.

Σχεδιασμός πολιτικής για την Ελλάδα

Το κλειδί εδώ είναι ο σχεδιασμός. Μια σοβαρή προσωρινή φορολογική παρέμβαση πρέπει να έχει πέντε χαρακτηριστικά. Να είναι χρονικά περιορισμένη. Να είναι στοχευμένη στα αγαθά με τη μεγαλύτερη κοινωνική σημασία και τη μεγαλύτερη πληθωριστική διάχυση. Να συνοδεύεται από μηχανισμούς παρακολούθησης τιμών, ώστε να μην καταλήξει μέρος του οφέλους σε διόγκωση περιθωρίων. Να είναι πλήρως κοστολογημένη, με σαφή εκτίμηση δημοσιονομικού κόστους και ρεαλιστική πηγή κάλυψης. Και να έχει μηχανισμό εξόδου, ώστε να μην μετατραπεί το έκτακτο σε μόνιμο. Αυτή ακριβώς είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια επιστημονικά θεμελιωμένη πολιτική σταθεροποίησης και σε μια πρόχειρη πολιτική παροχή.

Τρία ενδεικτικά ελληνικά σενάρια εφαρμογής

Για να μη μείνει η συζήτηση στο επίπεδο της αρχής, αξίζει να δούμε πώς θα μπορούσαν να μοιάζουν τρεις απολύτως συγκεκριμένες παρεμβάσεις, σχεδιασμένες για τις ιδιαιτερότητες της ελληνικής οικονομίας. Η Ελλάδα έχει υψηλή νησιωτικότητα, ισχυρή εξάρτηση της διανομής από οδικές και θαλάσσιες μεταφορές, μεγάλη σημασία της τουριστικής περιόδου για το διαθέσιμο εισόδημα και ταυτόχρονα υψηλή φορολογική σφήνα στα καύσιμα. Αυτό σημαίνει ότι μια καλή πολιτική δεν πρέπει απλώς να μειώνει αριθμητικά έναν φόρο, αλλά να χτυπά τα σημεία όπου το διεθνές σοκ περνά πιο γρήγορα στην καθημερινή κατανάλωση.

Πρώτο παράδειγμα είναι μια οριζόντια αλλά αυστηρά προσωρινή μείωση του ΕΦΚ στην αμόλυβδη βενζίνη κατά 0,10 ευρώ ανά λίτρο για 90 ημέρες. Με δεδομένο ότι ο ΦΠΑ υπολογίζεται πάνω στην τελική φορολογημένη τιμή, μια πλήρης μετακύλιση θα σήμαινε λογιστικά μείωση περίπου 0,124 ευρώ ανά λίτρο στην αντλία, ενώ ακόμη και με ατελή μετακύλιση το όφελος θα μπορούσε να παραμείνει αισθητό για τα νοικοκυριά και τις μικρές επιχειρήσεις. Για την Ελλάδα, η σημασία ενός τέτοιου μέτρου είναι ιδιαίτερη όταν το σοκ συμπίπτει με την έναρξη της τουριστικής περιόδου, επειδή τότε το αυξημένο κόστος μετακινήσεων και τροφοδοσίας έχει ευρύτερες πολλαπλασιαστικές επιδράσεις. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι τέτοιες παρεμβάσεις μπορούν να δουλέψουν, αλλά μόνο όταν η αγορά παρακολουθείται στενά και το μέτρο έχει καθαρή ημερομηνία λήξης (Dovern et al., 2023; Drolsbach et al., 2023).

Δεύτερο παράδειγμα είναι ένα στοχευμένο σχήμα επιστροφής ή πίστωσης για επαγγελματικό ντίζελ, αντί για γενικευμένη οριζόντια ελάφρυνση σε όλους. Στην ελληνική περίπτωση, ο πυρήνας του μέτρου θα μπορούσε να αφορά φορτηγά δημόσιας χρήσης, επιχειρήσεις ψυχόμενης διανομής, τροφοδοσία νησιωτικών περιοχών και συγκεκριμένες αλυσίδες μεταφοράς τροφίμων. Ένα ενδεικτικό σχήμα επιστροφής 0,08 ευρώ ανά λίτρο για 120 ημέρες, με ανώτατα όρια ποσοτήτων και ηλεκτρονική τιμολόγηση, δεν θα μείωνε απλώς την τιμή στην αντλία, αλλά θα πίεζε προς τα κάτω το μεταφορικό κόστος εκεί όπου σχηματίζεται μέρος της ανατίμησης των τροφίμων. Το πλεονέκτημα ενός τέτοιου σχεδιασμού είναι ότι συγκρατεί το κόστος διανομής χωρίς να επιδοτεί στον ίδιο βαθμό την ιδιωτική κατανάλωση υψηλότερων εισοδημάτων.

Τρίτο παράδειγμα είναι μια προσωρινή μείωση του ΦΠΑ από το 13% στο 6% σε ένα στενά ορισμένο καλάθι βασικών τροφίμων για τέσσερις μήνες, με υποχρεωτική δημόσια παρακολούθηση λιανικών τιμών ανά κατηγορία. Λογιστικά, αν η καθαρή προ φόρου τιμή παραμείνει σταθερή, η τελική τιμή μειώνεται έως περίπου 6,2%. Αν η μετακύλιση κινηθεί κοντά στο 90%, όπως υποδηλώνει η ισπανική εμπειρία, το πρακτικό όφελος θα μπορούσε να προσεγγίσει το 5,5% με 5,6% σε βασικά είδη υψηλής βαρύτητας για το οικογενειακό καλάθι (Baquero-Pérez et al., 2025). Για την Ελλάδα, αυτό θα είχε περισσότερο νόημα αν περιοριζόταν σε ένα σαφώς προσδιορισμένο σύνολο αγαθών, όπως ψωμί, γάλα, αυγά, ρύζι, ζυμαρικά, όσπρια, βρεφικές τροφές και επιλεγμένα γαλακτοκομικά, ώστε να είναι και κοινωνικά στοχευμένο και διοικητικά ελέγξιμο.

Τέταρτο, και ίσως θεσμικά σημαντικότερο, παράδειγμα δεν είναι νέο φορολογικό μέτρο αλλά νέος τρόπος ενεργοποίησης των μέτρων. Η Ελλάδα θα ωφελούνταν από έναν αυτόματο μηχανισμό έκτακτης ενεργοποίησης, για παράδειγμα όταν η μέση εθνική τιμή αμόλυβδης ή το διεθνές benchmark πετρελαίου παραμένει πάνω από ένα σαφές όριο για ορισμένο αριθμό ημερών. Έτσι, η πολιτική δεν θα εξαρτάται κάθε φορά από καθυστερημένες και αποσπασματικές αποφάσεις, αλλά από έναν προαναγγελμένο κανόνα με αυτόματη λήξη. Αυτό ενισχύει την αξιοπιστία, περιορίζει την πολιτική αβεβαιότητα και επιτρέπει καλύτερη δημοσιονομική προετοιμασία.

Το πλεονέκτημα αυτών των παραδειγμάτων είναι ότι μετατρέπουν τη γενική θέση υπέρ μιας προσωρινής μείωσης φόρων σε εφαρμόσιμη αρχιτεκτονική πολιτικής. Δεν προτείνουν μόνιμη χαλάρωση της φορολογίας, αλλά προσωρινή απορρόφηση ενός εξωγενούς σοκ, με σαφείς δικλίδες ώστε το δημοσιονομικό κόστος, η κοινωνική στόχευση και η πραγματική μετακύλιση του οφέλους να παρακολουθούνται σε πραγματικό χρόνο.

Υπάρχει βεβαίως και η αντίρρηση του δημοσιονομικού χώρου. Είναι σοβαρή και δεν πρέπει να παραμερίζεται. Η Eurostat καταγράφει ότι το ελληνικό χρέος στο τέλος του δεύτερου τριμήνου του 2025 βρισκόταν στο 151,2% του ΑΕΠ, το υψηλότερο στην ευρωζώνη (Eurostat, 2025). Επιπλέον, το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο οικονομικής διακυβέρνησης βρίσκεται πλέον σε ισχύ, γεγονός που ενισχύει την ανάγκη οι δημοσιονομικές παρεμβάσεις να είναι σαφώς προσωρινές, στοχευμένες και αναστρέψιμες (European Commission, 2024). Όμως αυτό δεν αποτελεί επιχείρημα υπέρ της αδράνειας. Αποτελεί επιχείρημα υπέρ του σωστού σχεδιασμού. Όταν το σοκ είναι εξωγενές, η βραχεία χρήση φορολογικών εργαλείων μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική και ενίοτε πιο τίμια από πολλαπλές μικρές αποσπασματικές επιδοτήσεις που θολώνουν την εικόνα και αφήνουν μικρότερο διαρκές αποτέλεσμα στις τελικές τιμές.

Από αυτή την άποψη, η συζήτηση για τη σχέση γεωπολιτικής και οικονομίας δεν είναι αφηρημένη. Η γεωπολιτική κατανομή ισχύος, δηλαδή το ποιος ελέγχει ή απειλεί κρίσιμους θαλάσσιους διαδρόμους, ποιος επηρεάζει την ασφάλεια ναυσιπλοΐας, ποιος κατέχει αποθέματα και ποιος έχει διαπραγματευτική δύναμη στις διεθνείς ροές ενέργειας, παράγει άμεσα οικονομικά αποτελέσματα. Η Ελλάδα, ως μικρή ανοιχτή οικονομία, είναι price taker στην ενέργεια και στους ναύλους, όχι price maker. Όμως οι θεσμικές της επιλογές, ειδικά στο πεδίο της φορολογίας και της εποπτείας της αγοράς, καθορίζουν πόσο βαρύ θα είναι το τελικό πλήγμα για το νοικοκυριό και την επιχείρηση. Η οικονομική κρίση λοιπόν δεν είναι απλώς "παρενέργεια" της γεωπολιτικής. Είναι συχνά η εσωτερική μορφή με την οποία εκδηλώνεται ένα εξωτερικό σοκ ισχύος. Και αντιστρόφως, η οικονομική πίεση που δημιουργείται στο εσωτερικό μπορεί να επηρεάσει τις γεωπολιτικές προτεραιότητες, την ενεργειακή στρατηγική και τις ευρύτερες διεθνείς συμμαχίες μιας χώρας (Lazaretou & Palaiodimos, 2025).

Συμπέρασμα

Το ουσιαστικό συμπέρασμα είναι απλό. Αν η Ελλάδα περιοριστεί μόνο σε ελέγχους περιθωρίων, θα έχει μια χρήσιμη αλλά μάλλον ανεπαρκή άμυνα απέναντι σε ένα σοκ που έρχεται από τις διεθνείς αγορές ενέργειας. Αν επιλέξει μόνιμες ή αδιάκριτες μειώσεις φόρων, θα κινδυνεύσει να υπονομεύσει τη μεσοπρόθεσμη δημοσιονομική σταθερότητα. Αντίθετα, αν κινηθεί με προσωρινή, στοχευμένη και αυστηρά επιτηρούμενη μείωση ειδικών φόρων και, όπου χρειάζεται, με περιορισμένη χρονικά μείωση ΦΠΑ σε βασικά τρόφιμα, τότε μπορεί να πετύχει κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάσχεσης του σοκ μέχρι να σταθεροποιηθούν οι εξωτερικές συνθήκες. Αυτή δεν είναι ούτε ιδεολογική ούτε κομματική πρόταση. Είναι μια πρόταση οικονομικής μηχανικής, βασισμένη στην παραδοχή ότι σε περιόδους εξωγενούς αναταραχής η δημοσιονομική πολιτική οφείλει να απορροφά μέρος του κραδασμού, όχι να προσποιείται ότι δεν υπάρχει.

References

1. Baquero-Pérez, J., Fernández Romero, D., Rodríguez-Crespo, E., & Da Silva-Bichara, J. (2025). Quasi-experimental evidence on Spanish VAT cuts during economic shocks. International Review of Economics & Finance, 104, 104757. https://doi.org/10.1016/j.iref.2025.104757
2. Bank of Greece. (2026, February 16). Inflation monitor. https://www.bankofgreece.gr/Publications/InflationMonitor_2026_2_final.pdf
3. Bogmans, C., Pescatori, A., & Prifti, E. (2022, December 9). Global food prices to remain elevated amid war, costly energy, La Niña. IMF Blog. https://www.imf.org/en/blogs/articles/2022/12/09/global-food-prices-to-remain-elevated-amid-war-costly-energy-la-nina
4. Dovern, J., Frank, J., Glas, A., Müller, L., S., & Ortiz , D., P. (2023). Estimating pass-through rates for the 2022 tax reduction on fuel prices in Germany Energy Economics, 126, 106948. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2023.106948
5. Drolsbach, C., P., Gail, M. M., & Klotz, P.-A. (2023). Pass-through of temporary fuel tax reductions: Evidence from Europe. Energy Policy, 183, 113833. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2023.113833
6. European Central Bank. (2026, March 19). Monetary policy statement (with Q&A). https://www.ecb.europa.eu/press/press_conference/monetary-policy-statement/2026/html/ecb.is260319~93b1cbad97.en.html
7. European Commission. (2021, October 13). Tackling rising energy prices: A toolbox for action and support. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX%3A52021DC0660
8. European Commission. (2024). New economic governance framework. https://economy-finance.ec.europa.eu/economic-governance-framework/what-economic-governance-framework/evolution-eu-economic-governance/new-economic-governance-framework_en
9. Eurostat. (2025, October 21). Government debt at 88.2% of GDP in euro area. https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-euro-indicators/w/2-21102025-bp
10. Federal Reserve Bank of Dallas. (2026, March 20). What the closure of the Strait of Hormuz means for the global economy. https://www.dallasfed.org/research/economics/2026/0320
11. Hellenic Statistical Authority. (2026a, March 10). Consumer price index: February 2026, annual inflation 2.7%. https://www.statistics.gr/documents/20181/38013802-539f-387c-e5da-2fb22601db1e
12. Hellenic Statistical Authority. (2026b, March 10). Harmonized index of consumer prices: February 2026, annual increase 3.1%. https://www.statistics.gr/documents/20181/0c00bb96-a896-6ef7-f872-528fae95710f
13. Lazaretou, S., & Palaiodimos, G. (2025, August). Geopolitics, uncertainty and inflation shocks in Greece (SUERF Policy Brief No. 1240). SUERF. https://www.suerf.org/wp-content/uploads/2025/08/SUERF-Policy-Brief-1240_-Lazaretou_Palaiodimos.pdf
14. Ministry of National Economy and Finance. (n.d.-a). Excise duties (EFK). Retrieved March 21, 2026, from https://minfin.gov.gr/en/tax-policy/tax-guide/excise-duties-efk/
15. Ministry of National Economy and Finance. (n.d.-b). Value added tax (VAT). Retrieved March 21, 2026, from https://minfin.gov.gr/en/tax-policy/tax-guide/value-added-tax-vat/
16. Reuters. (2026a, March 20). Chubb announces war-risk coverage to support ships through Strait of Hormuz. https://www.reuters.com/business/chubb-announces-war-risk-coverage-support-ships-through-strait-hormuz-2026-03-20/
17. Reuters. (2026b, March 20). EU eyes energy tax cuts, subsidies to ease Iran war impact. https://www.reuters.com/sustainability/boards-policy-regulation/eu-eyes-energy-tax-cuts-subsidies-ease-iran-war-impact-2026-03-20/
18. Reuters. (2026c, March 20). Exclusive: Iraq declares force majeure on foreign-operated oilfields over Hormuz disruption, sources say. https://www.reuters.com/business/energy/iraq-declares-force-majeure-foreign-operated-oilfields-over-hormuz-disruption-2026-03-20/
19. Reuters. (2026d, March 18). Italy PM Meloni cuts excise duties to soften fuel prices as judicial reform vote looms. https://www.reuters.com/sustainability/boards-policy-regulation/italy-drafting-urgent-measures-cut-fuel-prices-deputy-pm-says-2026-03-18/
20. Tornos News. (2026, March 12). Cap on fuel and basic food until 30 June. https://tornosnews.gr/en/greek-news/economy/cap-on-fuel-and-basic-food-until-30-june.html
21. UNCTAD. (2026, March 10). Strait of Hormuz disruptions: Implications for global trade and development. https://unctad.org/publication/strait-hormuz-disruptions-implications-global-trade-and-development