Αναξιοκρατία: πόσο κοστίζει η «τάξη των ημετέρων»

Όταν η γνωριμία μετρά περισσότερο από την ικανότητα, ο λογαριασμός φτάνει σε όλους. Με στοιχεία και διεθνή έρευνα, εξετάζω το οικονομικό κόστος της αναξιοκρατίας και τρεις παρεμβάσεις για διαφάνεια, αξιοκρατική επιλογή και ουσιαστικό έλεγχο.

Σύμφωνα με τα δημοσιευμένα ρεπορτάζ, για τη Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου 2026 έχουν προγραμματιστεί ενώπιον ανακριτή οι απολογίες του Ηλία Θεοδωρόπουλου και της Ιωάννας Γάκα, των δύο γιατρών του ιατρείου της οδού Καρνεάδου όπου την Τετάρτη 9 Σεπτεμβρίου υπέστη ανακοπή και πέθανε, σε ηλικία 54 ετών, ο Γιώργος Μαζωνάκης. Σε βάρος τους ασκήθηκε κακουργηματική δίωξη για θανατηφόρα έκθεση. Δεν υπάρχει καταδίκη και η αιτία θανάτου παραμένει επισήμως απροσδιόριστη: η νεκροψία κατέγραψε ενδείξεις ισχαιμίας του μυοκαρδίου και πνευμονικού οιδήματος, αλλά παρέπεμψε στις τοξικολογικές και ιστολογικές εξετάσεις. Ο δικηγόρος της οικογένειας δήλωσε ότι δεν βρέθηκε προϋπάρχουσα καρδιοπάθεια και ότι θα ζητήσει αναβάθμιση της κατηγορίας. Οι κατηγορούμενοι υποστηρίζουν ότι είχαν ενημερώσει τον Ιατρικό Σύλλογο Αθηνών για τα μηχανήματά τους. Ο ΙΣΑ, από την πλευρά του, μετέδωσε ότι η άδεια αφορούσε απλό παθολογικό ιατρείο, στο οποίο δεν προβλέπονταν εξειδικευμένες πράξεις όπως η πλασμαφαίρεση, ενώ κατά την αυτοψία εντοπίστηκαν δύο μηχανήματα για τα οποία, με τα μέχρι στιγμής στοιχεία, δεν προκύπτει άδεια. Το τεκμήριο αθωότητας ισχύει πλήρως. Η συγκεκριμένη υπόθεση δεν αποδεικνύει από μόνη της νεποτισμό ή πολιτική προστασία. Αποτελεί αφορμή για να εξετάσουμε ένα ευρύτερο ερώτημα: πώς επιλέγονται και πώς ελέγχονται όσοι αναλαμβάνουν θέσεις ευθύνης.

Τρεις λέξεις, ένας μηχανισμός

Η αναξιοκρατία είναι το αποτέλεσμα. Ο νεποτισμός και η πατρωνία είναι οι δύο δρόμοι που οδηγούν σε αυτό. Νεποτισμός σημαίνει ότι η θέση πηγαίνει στον συγγενή ή στον φίλο· πατρωνία σημαίνει ότι πηγαίνει σε όποιον προσφέρει πολιτική πίστη με αντάλλαγμα προστασία. Και οι δύο δρόμοι έχουν την ίδια οικονομική λογική, την οποία περιέγραψαν οι Murphy, Shleifer και Vishny το 1991: το ταλέντο μιας κοινωνίας πηγαίνει εκεί όπου αμείβεται καλύτερα. Όταν η γνωριμία αποδίδει περισσότερο από την ικανότητα, οι ικανοί επενδύουν σε γνωριμίες ή φεύγουν από τη χώρα. Οι Colonnelli, Prem και Teso, με δεδομένα από εκατοντάδες χιλιάδες διορισμούς στη Βραζιλία, έδειξαν ότι οι διορισμένοι μέσω κομματικών δικτύων είναι συστηματικά λιγότερο ικανοί από όσους επιλέγονται με διαγωνισμό. Ο Guo Xu, στην αυτοκρατορική Βρετανία, μέτρησε ότι οι διοικητές με διασυνδέσεις απέδιδαν λιγότερα έσοδα και ότι η απόδοσή τους βελτιωνόταν μόλις χάθηκε ο προστάτης τους. Η πατρωνία, με άλλα λόγια, δεν αλλάζει μόνο ποιος κάθεται στην καρέκλα. Χειροτερεύει τη δουλειά που γίνεται από την καρέκλα.

Υπάρχει και ένα τρίτο στοιχείο, το πιο επικίνδυνο. Το προστατευόμενο πρόσωπο ελέγχεται λιγότερο, γιατί ο έλεγχος θα εξέθετε τον προστάτη. Έτσι η αναξιοκρατία δεν παράγει μόνο μέτριους διοικητές· παράγει και τυφλά σημεία στην εποπτεία. Και όταν το τυφλό σημείο εκραγεί, ο μηχανισμός έχει έτοιμο αντανακλαστικό: ο ημέτερος γίνεται σε μία ημέρα «άγνωστος». Η αποστασιοποίηση δεν είναι υποκρισία. Είναι ορθολογική στρατηγική σε ένα σύστημα όπου η ευθύνη δεν επιμερίζεται θεσμικά, και είναι ο λόγος για τον οποίο καμία μεμονωμένη σύλληψη δεν μετακινεί τους δείκτες.

Τα στοιχεία

Ξεκινώ από τους δείκτες. Ο Δείκτης Αντίληψης Διαφθοράς της Transparency International για την Ελλάδα ανέβηκε από 36 μονάδες το 2012 σε 50 το 2025, με τη χώρα στην 56η θέση ανάμεσα σε 182 (Διάγραμμα 1). Η βελτίωση της περιόδου 2012-2020 είναι πραγματική και αποδίδεται από την κυβέρνηση στις δικαστικές μεταρρυθμίσεις και σε πρόγραμμα 550 εκατ. ευρώ για δικαστικά κτίρια. Από το 2020 όμως η βαθμολογία κινείται μεταξύ 49 και 52. Η χώρα έχει κολλήσει στο κατώφλι που χωρίζει τις «καθαρές» από τις «προβληματικές» χώρες, και αυτό είναι ακριβώς το σημείο όπου οι διαδικαστικές μεταρρυθμίσεις εξαντλούνται και αρχίζουν οι πολιτικές.

Οι πολίτες είναι πολύ πιο αυστηροί από τους εμπειρογνώμονες. Στο Ευρωβαρόμετρο του 2025 το 97% των Ελλήνων δηλώνει ότι η διαφθορά είναι διαδεδομένη στη χώρα, το υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ, έναντι 69% κατά μέσο όρο και 21% στη Φινλανδία (Διάγραμμα 2). Στην έρευνα του 2024 το 89% θεωρούσε διεφθαρμένο το σύστημα υγείας, έναντι 27% στην Ένωση, και το 59% θεωρούσε διεφθαρμένες τις ίδιες τις εποπτικές αρχές, υπερδιπλάσιο του ευρωπαϊκού μέσου όρου (Πίνακας 1). Αυτή η τελευταία γραμμή είναι η πιο σημαντική. Ένας πολίτης που δεν εμπιστεύεται τον ελεγκτή δεν έχει λόγο να εμπιστεύεται και τον ελεγχόμενο, όσο εντυπωσιακή και αν είναι η διεύθυνση του ιατρείου.

Η έκταση των πολιτικών τοποθετήσεων μπορεί να αποτυπωθεί αριθμητικά. Ο αριθμός των μετακλητών δεν αποτελεί από μόνος του μέτρο αναξιοκρατίας ή απόδειξη ακαταλληλότητας των προσώπων· δείχνει, όμως, την κλίμακα των θέσεων πολιτικής επιλογής. Το Μητρώο Ανθρώπινου Δυναμικού του Δημοσίου καταγράφει τους μετακλητούς, δηλαδή τις θέσεις που καλύπτονται με πολιτική επιλογή και όχι μέσω ΑΣΕΠ. Ήταν 1.753 το 2013, 2.716 τον Μάιο του 2019 και 3.646 τον Οκτώβριο του 2025, δηλαδή υπερδιπλασιάστηκαν σε δώδεκα χρόνια (Διάγραμμα 3). Ο αρμόδιος υπουργός, με στοιχεία Ιανουαρίου 2026, μιλά για 3.389, αποδίδει την αύξηση σχεδόν εξ ολοκλήρου στην τοπική αυτοδιοίκηση και επισημαίνει ότι οι μετακλητοί των μελών της κυβέρνησης έμειναν πρακτικά σταθεροί, από 1.052 σε 1.054 (Πίνακας 2). Η διευκρίνιση είναι έγκυρη και η αριθμητική της σωστή. Δεν αλλάζει όμως το συμπέρασμα. Οι μετακλητοί των ΟΤΑ αυξήθηκαν από 1.085 σε 1.767, δηλαδή κατά 63%, και η αυτοδιοίκηση είναι ακριβώς το επίπεδο όπου ο πολίτης συναντά καθημερινά το κράτος: άδειες, πολεοδομία, τοπικές προμήθειες. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η αύξηση των πολιτικών τοποθετήσεων εντοπίζεται κυρίως στην αυτοδιοίκηση. Το ετήσιο κόστος μισθοδοσίας των μετακλητών, κατά την εκτίμηση του συνδικαλιστικού φορέα, προσεγγίζει τα 86,9 εκατ. ευρώ. Το ποσό αυτό δεν αποτελεί εκτίμηση του κόστους της αναξιοκρατίας. Το ευρύτερο οικονομικό ερώτημα αφορά την ποιότητα των επιλογών και των αποφάσεων, η οποία χρειάζεται να αξιολογείται χωριστά.

Το δημοσιονομικό βάρος των ανεπαρκών ελέγχων φαίνεται και στην υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ. Δημοσιεύματα που επικαλούνται έγγραφο της ΑΑΔΕ προς τη Βουλή αναφέρουν πληρωμές 63,8 εκατ. ευρώ την περίοδο 2020-2023 σε 6.404 ΑΦΜ που τέθηκαν υπό έλεγχο ή δέσμευση. Το ποσό αυτό δεν πρέπει να ταυτίζεται αυτομάτως με οριστικά αποδεδειγμένη ζημία. Χωριστά, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με την Εκτελεστική Απόφαση (ΕΕ) 2025/1147 του Ιουνίου 2025, απέκλεισε από την ενωσιακή χρηματοδότηση δαπάνες της Ελλάδας καθαρού ύψους 392,2 εκατ. ευρώ. Πρόκειται για δημοσιονομική διόρθωση που καλύπτει διαφορετικές πληρωμές, περιόδους και ευρήματα ελέγχου, όχι για πρόστιμο υπολογισμένο επί των 63,8 εκατ. ευρώ. Συνεπώς, η διαίρεση των δύο ποσών δεν μετρά έναν «πολλαπλασιαστή κόστους» της πατρωνίας. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ανακοίνωσε επίσης τον Ιούλιο του 2026 57 καταδίκες σε συγκεκριμένη υπόθεση απάτης με αγροτικές επιδοτήσεις. Το θεσμικό συμπέρασμα παραμένει σοβαρό: η ανεπάρκεια των ελέγχων μπορεί να επιβαρύνει τη δημόσια χρηματοδότηση, τους νόμιμους δικαιούχους και την αξιοπιστία της χώρας.

Ποιοι κερδίζουν, ποιοι χάνουν

Κερδίζουν όσοι μπορούν να μετατρέψουν τη γνωριμία σε θέση, την πολιτική πίστη σε ασυλία και το κύρος σε υποκατάστατο ελέγχου. Κερδίζουν, βραχυπρόθεσμα, και οι θεσμοί που απαλλάσσονται από το κόστος και την τριβή της επιθεώρησης. Χάνουν τρεις ομάδες. Πρώτον, οι επαγγελματίες που επένδυσαν σε πραγματική ικανότητα και ανταγωνίζονται με όσους επένδυσαν σε διασυνδέσεις· γι' αυτούς η αναξιοκρατία είναι φόρος στην αξία. Δεύτερον, οι πελάτες του συστήματος, και εδώ η ειρωνεία είναι σκληρή: η «ελίτ» που πληρώνει 300 ευρώ την επίσκεψη σε ένα ιατρείο του Κολωνακίου δεν αγοράζει περισσότερη ασφάλεια από τον ασθενή ενός επαρχιακού κέντρου υγείας, γιατί το κύρος έχει πάψει να μεταφέρει πληροφορία για την ποιότητα. Τρίτον, οι νόμιμοι: οι κτηνοτρόφοι που δήλωναν αληθινά ζώα και σήμερα ζουν με αυστηρότερους ελέγχους και ένα πρόστιμο που βαρύνει τον προϋπολογισμό όλων, και οι νέοι που έμαθαν ότι το βιογραφικό αξίζει λιγότερο από το τηλέφωνο και έφυγαν.

Τι σημαίνει για την πολιτική

Για το Υπουργείο Υγείας το ερώτημα είναι πώς ένα ιατρείο με άδεια παθολογικού ιατρείου προσέφερε, με δημόσια προβολή, θεραπείες που η άδεια δεν κάλυπτε, και γιατί το έμαθε το κράτος από ένα θάνατο και όχι από μια επιθεώρηση. Για το Υπουργείο Εσωτερικών το ερώτημα είναι αν ο υπερδιπλασιασμός των μετακλητών σε δώδεκα χρόνια, με οποιαδήποτε κυβέρνηση, είναι συμβατός με το «επιτελικό κράτος» που υπόσχεται αξιοκρατία. Για την ΑΑΔΕ, που απορρόφησε τον ΟΠΕΚΕΠΕ, το ερώτημα είναι ποια ποσά θα τεκμηριωθεί ότι καταβλήθηκαν αχρεωστήτως, πόσα θα ανακτηθούν και πώς θα αποφευχθεί η επόμενη διόρθωση. Για την οικονομία, η απάντηση είναι ήδη μετρήσιμη: μια βαθμολογία CPI που από το 2020 κινείται μεταξύ 49 και 52, με 50 το 2025, δείχνει ότι η πρόοδος χρειάζεται περισσότερα από επενδύσεις σε κτίρια δικαστηρίων.

Τι πρέπει να γίνει

Πρώτον, δημόσιο και αναζητήσιμο μητρώο αδειών ιατρείων με το πεδίο κάθε άδειας και τον δηλωμένο εξοπλισμό. Ο ασθενής πρέπει να μπορεί, από το κινητό του, να δει ότι μια συγκεκριμένη διεύθυνση έχει άδεια παθολογικού ιατρείου και όχι εξωσωματικών θεραπειών. Το κόστος είναι μικρό, της τάξης των λίγων εκατομμυρίων ευρώ για μια πλατφόρμα που ενοποιεί τα μητρώα των Ιατρικών Συλλόγων και των Περιφερειών, λιγότερο από το 1% του προγράμματος των 550 εκατ. για τα δικαστήρια. Η αντίρρηση: το μητρώο δεν εμποδίζει την παράνομη πράξη. Σωστό. Την κάνει όμως αποδείξιμη εκ των προτέρων και μεταθέτει το βάρος της πληροφορίας από τον ασθενή στον πάροχο, που είναι η θεμελιώδης λύση του Akerlof στο πρόβλημα της ασύμμετρης πληροφόρησης.

Δεύτερον, πλαφόν και δημοσιότητα για τους μετακλητούς. Ένα ανώτατο όριο ανά υπουργείο και ανά δήμο, με ονομαστική δημοσίευση θέσης, προσόντων και αμοιβής σε ενιαίο μητρώο, όπως ήδη προτείνουν οι ίδιοι οι φορείς των δημοσίων υπαλλήλων. Ενδεικτικά, αν εφαρμοστεί σταθερό μέσο ετήσιο κόστος ίσο με 86,9 εκατ. ευρώ για 3.646 θέσεις, η επιστροφή στις 2.716 θέσεις του 2019 αντιστοιχεί σε περίπου 22 εκατ. ευρώ ετησίως με αφετηρία τις 3.646 θέσεις του Οκτωβρίου 2025, ή σε περίπου 16 εκατ. με αφετηρία τις 3.389 του Ιανουαρίου 2026. Πρόκειται για υποθετικό υπολογισμό με αναλογικό κόστος, όχι για κοστολογημένο σχέδιο. Το πραγματικό όφελος είναι θεσμικό: όταν η θέση δημοσιεύεται, η γνωριμία παύει να είναι αόρατη. Η αντίρρηση, ότι κάθε κυβέρνηση χρειάζεται ανθρώπους εμπιστοσύνης, είναι βάσιμη και απαντιέται από το ίδιο το πλαφόν: εμπιστοσύνη σε εκατό θέσεις, όχι σε χίλιες.

Τρίτον, αξιοκρατία στις κορυφές των εποπτικών αρχών, όχι μόνο στις βάσεις. Επιλογή των επικεφαλής ελεγκτικών και εποπτικών φορέων με ανοικτή διαδικασία και εξωτερικούς αξιολογητές, με θητεία που δεν συμπίπτει με τον εκλογικό κύκλο. Δεν κοστίζει χρήματα. Κοστίζει πολιτικό κεφάλαιο, γιατί αφαιρεί από κάθε κυβέρνηση το εργαλείο της τοποθέτησης. Η εμπειρική βιβλιογραφία είναι ξεκάθαρη ότι τα συστήματα πατρωνίας επιλέγουν χειρότερους διοικητές. Το 59% που θεωρεί διεφθαρμένες τις εποπτικές αρχές δεν θα αλλάξει με δηλώσεις. Θα αλλάξει όταν ο επικεφαλής μιας αρχής δεν χρωστά τη θέση του σε κανέναν.

Η ουσία

Η δικαιοσύνη θα κρίνει τι συνέβη στην οδό Καρνεάδου, και οφείλουμε να την αφήσουμε να το κάνει. Αυτό που τα δεδομένα ήδη κρίνουν είναι κάτι ευρύτερο: μια χώρα που διπλασίασε τους μετακλητούς της σε δώδεκα χρόνια, που βαρύνεται με δημοσιονομική διόρθωση εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ για ανεπαρκείς ελέγχους, και όπου το 97% των πολιτών θεωρεί τη διαφθορά διαδεδομένη, δεν έχει πρόβλημα μεμονωμένων προσώπων. Έχει πρόβλημα κανόνων επιλογής. Η αξιοκρατία δεν είναι σύνθημα. Είναι το φθηνότερο εποπτικό σύστημα που διαθέτει μια κοινωνία, γιατί ο άνθρωπος που δεν χρωστά τη θέση του σε κανέναν δεν έχει κανέναν να καλύψει. Η Ελλάδα το έχει αφήσει σε αχρησία και πληρώνει, κάθε φορά, το πολλαπλάσιο.