Η ΔΕΘ στο μικροσκόπιο: το πακέτο Μητσοτάκη, το σχέδιο Τσίπρα, οι δεσμεύσεις Ανδρουλάκη και τι αντέχει από όλα αυτά

Η κυβέρνηση δαπανά ολόκληρο τον δημοσιονομικό χώρο του 2027 σε ένα πακέτο με καλή φορολογική μικροοικονομία και αδύναμη μακροοικονομία. Η ΕΛ.Α.Σ. δαπανά ολόκληρο τον χώρο της τετραετίας, με περιθώριο ασφαλείας 74 εκατ. ευρώ, σε ένα σχέδιο με σοβαρές ιδέες και επικίνδυνες παραδοχές. Το ΠΑΣΟΚ δεν έχει ακόμη καταθέσει τον λογαριασμό. Κανείς δεν μιλά για την προσφορά.

Το βράδυ του Σαββάτου, από το Βελλίδειο, ο Κυριάκος Μητσοτάκης παρουσίασε από το βήμα της 90ής ΔΕΘ δώδεκα βασικές παρεμβάσεις σε ένα τετραετές «ημερολόγιο» που φθάνει έως το 2030. Ο ίδιος κοστολόγησε το πρόγραμμα σε 2,2 δισ. ευρώ για το 2027, έθεσε στόχους για το 2030 που περιλαμβάνουν ανεργία κάτω από 6%, μέσο μισθό άνω των 1.800 ευρώ, επενδύσεις 65 δισ. ευρώ και χρέος κάτω από 110% του ΑΕΠ, και πρόσθεσε μια φράση που αξίζει να διαβαστεί κυριολεκτικά: «κινούμαστε στα όρια του υφιστάμενου δημοσιονομικού χώρου». Αυτή η στήλη παίρνει τη φράση στα σοβαρά. Το ερώτημα δεν είναι αν τα μέτρα είναι ευπρόσδεκτα από όσους τα εισπράττουν, γιατί προφανώς είναι. Το ερώτημα είναι αν κάθε ευρώ αγοράζει ανάπτυξη, ανθεκτικότητα ή απλώς χρόνο.

Τι πραγματικά συμβαίνει

Ο δημοσιονομικός χώρος που μοιράστηκε το Σάββατο προέρχεται από ένα συγκεκριμένο γεγονός. Το 2025 το πρωτογενές πλεόνασμα της γενικής κυβέρνησης έκλεισε στο 4,9% του ΑΕΠ, δηλαδή 12,13 δισ. ευρώ, έναντι στόχου 3,7% στον προϋπολογισμό του 2026 (ΕΛΣΤΑΤ και Eurostat, 22 Απριλίου 2026). Η Τράπεζα της Ελλάδος αποδίδει την υπεραπόδοση κυρίως σε υψηλότερα φορολογικά έσοδα. Το πρωτογενές πλεόνασμα είναι το ισοζύγιο πριν από τους τόκους και είναι το μέγεθος που καθορίζει πόσο γρήγορα αποκλιμακώνεται το χρέος.

Εδώ βρίσκεται ο κόμπος. Με το νέο ευρωπαϊκό δημοσιονομικό πλαίσιο, το οποίο ελέγχει την πορεία της καθαρής πρωτογενούς δαπάνης, μια υπεραπόδοση εσόδων μπορεί να δαπανηθεί μόνο εφόσον τεκμηριωθεί ότι είναι μόνιμη. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η υπεραπόδοση οφείλεται στη ψηφιοποίηση των φορολογικών ελέγχων και άρα δεν θα εξαφανιστεί. Αν έχει δίκιο, το πακέτο είναι βιώσιμο. Αν μέρος της υπεραπόδοσης είναι κυκλικό, δηλαδή προϊόν πληθωρισμού που φούσκωσε τα ονομαστικά έσοδα ΦΠΑ, τότε το Σάββατο δεσμεύθηκαν μόνιμες δαπάνες, όπως το επίδομα Χριστουγέννων στο Δημόσιο και τα 400 ευρώ σε όλους τους άνω των 65, με έσοδα που δεν είναι βέβαιο ότι θα επαναληφθούν. Η διάκριση μεταξύ διαρθρωτικού και κυκλικού πλεονάσματος δεν είναι ακαδημαϊκή λεπτομέρεια. Είναι ολόκληρο το επιχείρημα.

Τα δεδομένα

Ξεκινώ από το μέτρο με τη μεγαλύτερη μακροοικονομική εμβέλεια, τον κατώτατο μισθό. Από τα 650 ευρώ του 2019 βρίσκεται σήμερα στα 920 ευρώ, μια σωρευτική ονομαστική αύξηση 41,5% (Υπουργείο Εργασίας). Η νέα δέσμευση είναι 950 ευρώ τον Απρίλιο του 2027 και 1.000 ευρώ έως τον Ιανουάριο του 2028, δηλαδή επιπλέον 8,7% σε 21 μήνες (Διάγραμμα 1). Αξίζει να σημειωθεί ότι ο στόχος των 950 ευρώ για τον Απρίλιο του 2027 δεν είναι νέος: αναγράφεται ήδη στην εισηγητική έκθεση του προϋπολογισμού του 2026, όπως και η μείωση των εισφορών κατά 0,5 μονάδας από το 2027 με κόστος 245 εκατ. ευρώ. Το νέο στοιχείο του Σαββάτου είναι μόνο τα 1.000 ευρώ του 2028. Στο ίδιο διάστημα η σωρευτική αύξηση του Δείκτη Τιμών Καταναλωτή από το 2019 εκτιμάται κατά προσέγγιση στο 22% με 25%, οπότε ο πραγματικός κατώτατος μισθός έχει ήδη ανέβει αισθητά. Η ερώτηση που πρέπει να απαντηθεί δεν είναι αν οι χαμηλόμισθοι αξίζουν περισσότερα, αλλά αν η παραγωγικότητα ακολουθεί. Το εναρμονισμένο ποσοστό πληθωρισμού τον Ιούλιο του 2026 ήταν 2,7%, χαμηλότερο από τον εθνικό δείκτη 3,4% (ΕΛΣΤΑΤ, 7 Αυγούστου 2026). Μια αύξηση 8,7% σε ενάμιση χρόνο, σε μια οικονομία με πληθωρισμό υπηρεσιών που παραμένει υψηλότερος από τον ευρωπαϊκό μέσο, έχει δύο πιθανές καταλήξεις: είτε συμπιέζει περιθώρια σε κλάδους έντασης εργασίας, όπως η εστίαση και το λιανεμπόριο, είτε μετακυλίεται σε τιμές. Το θετικό είναι ότι από το 2028 ο κατώτατος μισθός θα αναπροσαρμόζεται με μαθηματικό τύπο που λαμβάνει υπόψη πληθωρισμό και παραγωγικότητα. Το αρνητικό είναι ότι μέχρι τότε ο στόχος είναι πολιτικός αριθμός, στρογγυλός και προεκλογικός.

Το δεύτερο στοιχείο αφορά τη σύνθεση των φορολογικών μειώσεων. Κατά την περίοδο των δηλώσεων του 2027 η κυβέρνηση υπολογίζει μειώσεις φόρων 884 εκατ. ευρώ (Διάγραμμα 2). Όμως, τα 402 εκατ. από αυτά, δηλαδή σχεδόν το 45%, αφορούν τη μείωση φόρου εισοδήματος επαγγελματιών και αγροτών που έχει ήδη νομοθετηθεί από το φορολογικό έτος 2026. Το ίδιο ισχύει για τα 90 εκατ. του ενδιάμεσου συντελεστή 25% στα εισοδήματα από ακίνητα και για τα 43 εκατ. των ιδρυμάτων. Τα πραγματικά νέα μέτρα της συγκεκριμένης δέσμης είναι τα τεκμήρια (170 εκατ.), το τέλος επιτηδεύματος στην περιφέρεια (82 εκατ.), ο μηδενικός συντελεστής αγροτών (87 εκατ.) και μια μικρή διόρθωση στα εξαρτώμενα τέκνα (10 εκατ.), δηλαδή περίπου 350 εκατ. ευρώ. Η επανακαταμέτρηση ήδη ψηφισμένων μέτρων μέσα στο επικοινωνιακό σύνολο είναι παλιά συνήθεια όλων των κυβερνήσεων. Δεν παύει να είναι κάτι που ο αναγνώστης πρέπει να γνωρίζει.

Το τρίτο στοιχείο είναι το μέτρο που ο πρωθυπουργός χαρακτήρισε «πολύ καινοτόμο», ο «κουμπαράς για τη νέα γενιά». Οι παράμετροι που ανακοινώθηκαν είναι σαφείς: το κράτος καταθέτει ισόποσα με τους γονείς έως 1.200 ευρώ τον χρόνο, το όριο αυξάνεται 10% ανά πενταετία και ο λογαριασμός ανοίγει για παιδιά έως δύο ετών. Η υπόσχεση ήταν ότι στα 18 ο κουμπαράς «θα ξεπερνά τις 60.000 ευρώ». Έκανα τον λογαριασμό (Διάγραμμα 3). Αν οι γονείς καταθέτουν το ανώτατο ποσό κάθε χρόνο επί 18 χρόνια, οι συνολικές εισφορές, γονικές και κρατικές, φθάνουν τα 49.300 ευρώ. Τα 60.000 προϋποθέτουν, επιπλέον της μέγιστης κατάθεσης, μέση ετήσια απόδοση περίπου 2,5%. Με απόδοση 4% το ποσό φθάνει τα 68.900 ευρώ. Με μηδενική απόδοση, ή με γονείς που καταθέτουν 50 ευρώ τον μήνα αντί για 100, ο αριθμός είναι πολύ μικρότερος. Το μέτρο έχει καλή λογική. Η υπόσχεση των 60.000 είναι σενάριο, όχι εγγύηση, και δεν έχει ακόμη ειπωθεί ποιος διαχειρίζεται τα χρήματα, με τι κόστος και με τι κίνδυνο.

Το τέταρτο στοιχείο είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο γίνονται όλα αυτά. Το χρέος της γενικής κυβέρνησης έκλεισε το 2025 στο 146,1% του ΑΕΠ, δηλαδή 362,9 δισ. ευρώ, μετά από μείωση 8 ποσοστιαίων μονάδων μέσα σε έναν χρόνο, τη μεγαλύτερη στην Ευρωζώνη (Eurostat, 22 Απριλίου 2026). Παραμένει ωστόσο το υψηλότερο στην Ένωση, 9 μονάδες πάνω από την Ιταλία και 58 μονάδες πάνω από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης (Διάγραμμα 4). Η αποκλιμάκωση στηρίχθηκε σε τρία πράγματα: το πρωτογενές πλεόνασμα, τις πρόωρες αποπληρωμές και την ευνοϊκή διαφορά μεταξύ ρυθμού ανάπτυξης και επιτοκίου. Το πακέτο της ΔΕΘ επιβαρύνει το πρώτο σκέλος σε μια στιγμή που τα άλλα δύο δεν είναι δεδομένα, με τη γεωπολιτική αβεβαιότητα στη Μέση Ανατολή να έχει ήδη ανεβάσει το πετρέλαιο θέρμανσης κατά 53,2% σε ετήσια βάση τον Ιούλιο.

Μέτρο προς μέτρο: υπέρ και κατά

Ποιοι κερδίζουν, ποιοι χάνουν

Κερδίζουν, με σειρά μεγέθους, οι κατά κύριο επάγγελμα αγρότες με εισόδημα έως 30.000 ευρώ, οι συνεπείς ελεύθεροι επαγγελματίες με προσωπικό, οι δημόσιοι υπάλληλοι, οι συνταξιούχοι άνω των 65 ανεξαρτήτως εισοδήματος και οι οικογένειες μεσαίου και ανώτερου εισοδήματος με βρέφη, οι οποίες μπορούν να αξιοποιήσουν πλήρως τον κουμπαρά. Η αγορά κεφαλαίων και οι τράπεζες κερδίζουν επίσης, καθώς ένας νέος λογαριασμός επενδυτικού χαρακτήρα με κρατική ισόποση κατάθεση είναι προϊόν με εγγυημένη ζήτηση.

Χάνουν, ή τουλάχιστον δεν κερδίζουν, οι μισθωτοί του ιδιωτικού τομέα πάνω από τον κατώτατο μισθό, οι οποίοι δεν βλέπουν καμία μείωση φόρου εισοδήματος σε αυτό το πακέτο πέρα από τη μισή μονάδα εισφορών. Χάνουν οι οικογένειες που δεν έχουν 100 ευρώ τον μήνα να αποταμιεύσουν και άρα θα δουν τον κουμπαρά του παιδιού τους να γεμίζει με τον μισό ρυθμό ή καθόλου. Χάνουν οι ενοικιαστές, στους οποίους το «Σπίτι μου 3» δεν απευθύνεται και τους οποίους η επιδότηση ζήτησης μπορεί να πλήξει μέσω των τιμών. Και χάνει, κατά μία έννοια, η επόμενη κυβέρνηση, όποια και αν είναι, που θα παραλάβει έναν προϋπολογισμό με περισσότερες μόνιμες υποχρεώσεις και μικρότερο περιθώριο.

Τι σημαίνει για την πολιτική

Για το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας, η απόδειξη της μονιμότητας των εσόδων απέναντι στην Επιτροπή γίνεται πλέον ζήτημα ύψιστης προτεραιότητας, γιατί χωρίς αυτήν το πακέτο δεν χωράει στην πορεία καθαρής δαπάνης. Για την Τράπεζα της Ελλάδος, ο συνδυασμός αύξησης κατώτατου μισθού, οριζόντιων ενισχύσεων και επιδότησης στέγης ενισχύει τη ζήτηση σε μια οικονομία που τρέχει ήδη με πληθωρισμό πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο. Για τις επιχειρήσεις, το μήνυμα είναι ανάμεικτο: χαμηλότερο κόστος συμμόρφωσης, υψηλότερο κόστος εργασίας. Για τα νοικοκυριά, οι αριθμοί είναι πραγματικοί αλλά μικρότεροι από όσο ακούγονται, όπως δείχνει το παράδειγμα των 14 ευρώ ετησίως από τη μείωση ΥΚΩ.

Τι θα έπρεπε να γίνει

Πρώτον, ρήτρα πλεονάσματος στις οριζόντιες ενισχύσεις. Το επίδομα Χριστουγέννων στο Δημόσιο και τα 400 ευρώ των συνταξιούχων μπορούν να νομοθετηθούν ως μόνιμα, με τη ρητή προϋπόθεση ότι το πρωτογενές πλεόνασμα του προηγούμενου έτους υπερβαίνει το 2,5% του ΑΕΠ, το οποίο είναι το επίπεδο που το μεσοπρόθεσμο σχέδιο θεωρεί απαραίτητο για τη συνέχιση της αποκλιμάκωσης του χρέους. Αν το πλεόνασμα είναι πράγματι διαρθρωτικό, όπως λέει η κυβέρνηση, η ρήτρα δεν θα ενεργοποιηθεί ποτέ και δεν κοστίζει τίποτα. Αν δεν είναι, προστατεύει τον προϋπολογισμό από ένα κενό της τάξης των 360 εκατ. ευρώ και άνω ετησίως. Η ένσταση είναι πολιτική: κανείς δεν κερδίζει ψήφους με επιδόματα υπό αίρεση. Η απάντηση είναι ότι το 2015 η χώρα έμαθε ακριβώς τι κοστίζουν οι μόνιμες παροχές με έκτακτα έσοδα.

Δεύτερον, προοδευτικός κουμπαράς με αυτόματη εγγραφή. Αντί για ισόποση κατάθεση για όλους, το κράτος μπορεί να καταθέτει δύο ευρώ για κάθε ένα ευρώ των γονέων στα νοικοκυριά κάτω από το διάμεσο εισόδημα και ένα προς ένα στα υπόλοιπα, με αρχική κρατική κατάθεση 500 ευρώ σε κάθε παιδί κατά τη γέννηση, ώστε κανένας λογαριασμός να μην μείνει άδειος. Με 71.455 γεννήσεις τον χρόνο, η αρχική κατάθεση κοστίζει περίπου 36 εκατ. ευρώ ετησίως, ποσό ασήμαντο μπροστά στο πακέτο. Το βρετανικό Child Trust Fund, ο πιο κοντινός πρόδρομος του μέτρου, έδειξε ότι χωρίς αυτόματη εγγραφή και απλή διαχείριση εκατοντάδες χιλιάδες λογαριασμοί μένουν αδρανείς ή αζήτητοι. Η ένσταση είναι η διοικητική πολυπλοκότητα του εισοδηματικού κριτηρίου. Όμως η ΑΑΔΕ διαθέτει ήδη τα δεδομένα, και τα χρησιμοποιεί για κάθε άλλο επίδομα.

Τρίτον, μισό «Σπίτι μου 3» στην προσφορά. Από τα 2 δισ. ευρώ, το 1 δισ. μπορεί να κατευθυνθεί σε εγγυήσεις δανείων για νέα ζευγάρια, όπως σχεδιάζεται, και το άλλο 1 δισ. σε χρηματοδότηση ανακατασκευής κενών κτιρίων και κοινωνικής κατοικίας με μακροχρόνια μίσθωση, μέσω της ίδιας Αναπτυξιακής Τράπεζας. Με μέσο κόστος ανακαίνισης της τάξης των 60.000 έως 80.000 ευρώ ανά μονάδα, το 1 δισ. αντιστοιχεί σε 12.000 έως 16.000 κατοικίες προς ενοικίαση, οι οποίες πιέζουν τα ενοίκια προς τα κάτω αντί να πιέζουν τις τιμές αγοράς προς τα πάνω. Η ένσταση είναι ο χρόνος: οι εγγυήσεις δανείων αποδίδουν σε μήνες, η ανακατασκευή σε χρόνια. Αυτό ακριβώς είναι το επιχείρημα για να ξεκινήσει τώρα.

Η άλλη πλευρά του Βελλιδείου: τι πρότειναν τα κόμματα της αντιπολίτευσης

Μια σημείωση μεθόδου πρώτα. Μέχρι το πρωί της Κυριακής 6 Σεπτεμβρίου, δύο πλήρη και κοστολογημένα προγράμματα έχουν κατατεθεί δημόσια: το κυβερνητικό, από το Βελλίδειο το Σάββατο, και το «Εθνικό Σχέδιο Ανασυγκρότησης» της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης, το οποίο ο Αλέξης Τσίπρας παρουσίασε στο Porto Palace της Θεσσαλονίκης την Τετάρτη 2 Σεπτεμβρίου, τρεις ημέρες πριν από τον πρωθυπουργό. Το ΠΑΣΟΚ έχει προαναγγείλει τους βασικούς του άξονες και δημοσίευσε το Σάββατο τις έντεκα δεσμεύσεις του για το ιδιωτικό χρέος, αλλά η ομιλία του Νίκου Ανδρουλάκη στη ΔΕΘ ακολουθεί την ερχόμενη εβδομάδα, όπως και οι εμφανίσεις της Νέας Αριστεράς (Δευτέρα 7/9), του ΜέΡΑ25 (Τρίτη 8/9), του ΣΥΡΙΖΑ και της Μαρίας Καρυστιανού (Παρασκευή 11/9), του ΚΚΕ, της Ελληνικής Λύσης και της Πλεύσης Ελευθερίας. Ό,τι γράφω για αυτά τα κόμματα στηρίζεται σε όσα έχουν ήδη δημοσιοποιήσει και θα χρειαστεί επικαιροποίηση μετά τις ομιλίες τους.

ΕΛ.Α.Σ.: το πιο φιλόδοξο σχέδιο, με το πιο λεπτό περιθώριο

Το σχέδιο Τσίπρα έχει ένα προσόν που λείπει από το κυβερνητικό πακέτο: παρουσιάζει ρητά μικτό κόστος, πρόσθετα έσοδα, καθαρό κόστος και διαθέσιμο δημοσιονομικό χώρο, και τα βάζει δίπλα δίπλα. Σε πλήρη ανάπτυξη κατά την τετραετία 2027 έως 2030, οι νέες παρεμβάσεις κοστίζουν 7,55 δισ. ευρώ, τα πρόσθετα έσοδα από προοδευτική φορολόγηση μερισμάτων, τράπεζες, τυχερά παίγνια και κλειστά εταιρικά ακίνητα υπολογίζονται σε 2,02 δισ., και το καθαρό κόστος διαμορφώνεται σε 5,53 δισ. έναντι δημοσιονομικού χώρου 5,6 δισ. ευρώ. Το περιθώριο ασφαλείας είναι 74 εκατ. ευρώ, δηλαδή 0,03% του ΑΕΠ. Η κυβέρνηση αντιτείνει ότι το πραγματικό κόστος είναι 13 δισ. και η ΕΛ.Α.Σ. απαντά ότι η κυβέρνηση αθροίζει δάνεια της ΕΤΕπ με δημοσιονομικές δαπάνες και μετρά τα ίδια μέτρα δύο φορές (Διάγραμμα 5). Και οι δύο έχουν εν μέρει δίκιο, για διαφορετικούς λόγους, όπως εξηγώ παρακάτω.

Στα θετικά, και είναι περισσότερα από όσα η κυβέρνηση δέχεται να αναγνωρίσει. Πρώτον, η κατάργηση της προκαταβολής φόρου για τις ατομικές επιχειρήσεις και του τέλους επιτηδεύματος για όλες τις επιχειρήσεις χωρίς την τριετή αναμονή της Αττικής είναι πιο καθαρή εκδοχή του ίδιου μέτρου που εξήγγειλε ο πρωθυπουργός. Δεύτερον, ο διπλασιασμός της έκπτωσης φόρου για οικογένειες με παιδιά είναι πιο προοδευτικό δημογραφικό εργαλείο από τον ισόποσο «κουμπαρά», γιατί δεν προϋποθέτει την ικανότητα αποταμίευσης. Τρίτον, η ρητή δέσμευση ότι τα δυνητικά έσοδα της Πατριωτικής Εισφοράς δεν συνυπολογίζονται στη χρηματοδότηση του βασικού προγράμματος είναι σωστή δημοσιονομική πρακτική, γιατί ένας νέος φόρος περιουσίας είναι το πιο αβέβαιο έσοδο που υπάρχει. Τέταρτον, η ιδέα ενός Εθνικού Ταμείου Σύγκλισης με επαγγελματική διοίκηση και ανεξάρτητη αξιολόγηση, που χρηματοδοτεί ώριμα έργα αντί να μοιράζει επιδοτήσεις, απαντά σε ένα πραγματικό κενό: τη λήξη του Ταμείου Ανάκαμψης χωρίς διάδοχο μηχανισμό. Πέμπτον, η εγγυημένη ελάχιστη ποσότητα ενέργειας σε σταθερή τιμή ανά νοικοκυριό είναι οικονομικά ορθότερη από τις οριζόντιες μειώσεις ΥΚΩ, γιατί προστατεύει την κατανάλωση βάσης και αφήνει τιμή αγοράς στην οριακή κατανάλωση.

Στα αρνητικά, η λίστα είναι εξίσου μακριά και βαρύτερη. Το κεντρικό μέτρο, ο ΦΠΑ 6% στα βασικά είδη διατροφής και υγιεινής, υπόσχεται εξοικονόμηση άνω των 600 ευρώ ανά νοικοκυριό. Το ερώτημα δεν είναι αν το κράτος θα χάσει τα έσοδα, γιατί θα τα χάσει, αλλά αν ο καταναλωτής θα τα κερδίσει. Η καλύτερη μελέτη που έχουμε, των Benzarti, Carloni, Harju και Kosonen στο Journal of Political Economy (2020, DOI 10.1086/710558), δείχνει με στοιχεία από χιλιάδες μεταβολές ΦΠΑ στην Ευρώπη ότι οι αυξήσεις μετακυλίονται στις τιμές σχεδόν πλήρως, ενώ οι μειώσεις μετακυλίονται περίπου κατά το ένα τρίτο έως το μισό. Ο ίδιος ο Τσίπρας το παραδέχεται, «θα πείτε ότι το έχετε ξαναδεί», και απαντά με ψηφιακό παρατηρητήριο τιμών ανά κωδικό και ανώτατο περιθώριο κέρδους σε κάθε κρίκο της αλυσίδας. Το πρώτο είναι χρήσιμο. Το δεύτερο είναι έλεγχος τιμών με άλλο όνομα, και η εμπειρία των ελέγχων τιμών, από τις ΗΠΑ του 1971 έως την Ελλάδα του 2023, είναι ότι παράγουν ελλείψεις και όχι φθηνά προϊόντα. Η Έρευνα Οικογενειακών Προϋπολογισμών της ΕΛΣΤΑΤ για το 2024 δίνει μέση ετήσια δαπάνη 20.694 ευρώ ανά νοικοκυριό, με το 20,7%, δηλαδή 4.284 ευρώ, να πηγαίνει σε τρόφιμα και μη αλκοολούχα ποτά. Με περίπου 4,2 εκατ. νοικοκυριά, η εθνική βάση είναι της τάξης των 18 δισ. ευρώ. Μια μείωση 7 μονάδων ΦΠΑ, από 13% σε 6%, σε ολόκληρη αυτή τη βάση κοστίζει στο Δημόσιο περίπου 1,1 δισ. ευρώ τον χρόνο, και με τα είδη υγιεινής από το 24% ίσως 1,3 δισ. Το πιο ενδιαφέρον όμως είναι η αριθμητική του οφέλους: ακόμη και με πλήρη, 100% μετακύλιση στο ράφι, το μέσο νοικοκυριό κερδίζει 7% επί 4.284 ευρώ, δηλαδή περίπου 265 ευρώ τον χρόνο, και το φτωχό νοικοκυριό, που δαπανά το 33,7% του προϋπολογισμού του σε τρόφιμα, κάπως περισσότερο. Τα «άνω των 600 ευρώ» της ομιλίας προϋποθέτουν ένα καλάθι υπερδιπλάσιο από αυτό που καταγράφει η ΕΛΣΤΑΤ και μετακύλιση που η βιβλιογραφία δεν τεκμηριώνει. Με τη ρεαλιστική μετακύλιση του ενός τρίτου έως του μισού, το όφελος είναι 90 έως 130 ευρώ ανά νοικοκυριό, για δημοσιονομικό κόστος άνω του 1 δισ.

Η Πατριωτική Εισφορά, 1% ετησίως στην καθαρή περιουσία του πλουσιότερου 1%, με δυνητικά έσοδα περίπου 2 δισ., αντιμετωπίζει τρία γνωστά προβλήματα. Η αποτίμηση της καθαρής περιουσίας, ιδίως των μη εισηγμένων επιχειρήσεων, είναι διοικητικά δαπανηρή και νομικά αμφισβητήσιμη. Η φορολογική βάση είναι κινητή: η Γαλλία κατάργησε τον ISF το 2017 ακριβώς επειδή ο αριθμός των φορολογουμένων που μετέφεραν την κατοικία τους ξεπερνούσε τα έσοδα που απέδιδε, και σήμερα ελάχιστες χώρες του ΟΟΣΑ διατηρούν γενικό φόρο καθαρής περιουσίας. Και η διατύπωση «σε αντικατάσταση των άλλων γενικών επιβαρύνσεων πάνω στην ίδια περιουσία» σημαίνει ότι ο ΕΝΦΙΑ των ίδιων προσώπων συμψηφίζεται, άρα το καθαρό έσοδο είναι αισθητά μικρότερο των 2 δισ. Η ΕΛ.Α.Σ. έκανε το σωστό μη υπολογίζοντάς τα. Θα ήταν πιο ειλικρινές να μην τα διαφημίζει.

Τρία ακόμη σημεία. Οι 120 δόσεις με διαγραφή προσαυξήσεων, ως «επανάληψη του προγράμματος του 2015», είναι η τέταρτη μεγάλη ρύθμιση σε μια δεκαετία και κάθε επανάληψη διδάσκει τους οφειλέτες ότι η επόμενη έρχεται, με κόστος στη συνέπεια των συνεπών. Η φοιτητική υποτροφία 500 ευρώ τον μήνα επί δέκα μήνες σε 80.000 φοιτητές περιφερειακών πανεπιστημίων κοστίζει 400 εκατ. ευρώ ετησίως και, αν δεν συνδεθεί με εισοδηματικά κριτήρια, επιδοτεί εξίσου την οικογένεια που δεν έχει ανάγκη. Και το 1 δισ. τον χρόνο «από την ανακατεύθυνση των εσόδων της Golden Visa» προς το Ταμείο Σύγκλισης έχει ένα εννοιολογικό πρόβλημα: τα χρήματα της Golden Visa πηγαίνουν σε ιδιώτες πωλητές ακινήτων, όχι στο Δημόσιο. Το κράτος εισπράττει μόνο φόρο μεταβίβασης και τέλη, που είναι κλάσμα του ποσού. Αν η πρόθεση είναι φόρος στις αγορές μη κατοίκων, μοιάζει με το 15% του πρωθυπουργού και πρέπει να ειπωθεί έτσι.

ΠΑΣΟΚ: το ιδιωτικό χρέος ως αιχμή, με τον λογαριασμό ακόμη ανοιχτό

Το ΠΑΣΟΚ επέλεξε να προηγηθεί με ένα θέμα που κανένα από τα άλλα δύο προγράμματα δεν αντιμετωπίζει συστηματικά. Τα στοιχεία που επικαλείται ο Νίκος Ανδρουλάκης είναι ορθά ως τάξη μεγέθους: περίπου 80 δισ. ευρώ δανείων έχουν μεταφερθεί από τις τράπεζες σε funds, οι servicers διαχειρίζονται πάνω από 92 δισ. που αφορούν περισσότερους από 2,6 εκατ. οφειλέτες, και 3,5 εκατ. πολίτες έχουν οφειλές στην Εφορία. Το τραπεζικό σύστημα εξυγιάνθηκε μεταφέροντας το πρόβλημα εκτός ισολογισμών, όχι λύνοντάς το. Αυτό είναι πραγματική διαπίστωση και το ΠΑΣΟΚ κάνει καλά που τη θέτει.

Από τις έντεκα δεσμεύσεις, τρεις είναι καλή οικονομική πολιτική: ο ακατάσχετος επαγγελματικός λογαριασμός για βιώσιμες επιχειρήσεις, ώστε να πληρώνονται μισθοί και προμηθευτές ακόμη και με ληξιπρόθεσμες οφειλές· η πλήρης διαφάνεια των servicers, με πρόσβαση του οφειλέτη στον φάκελό του· και ο εξωδικαστικός μηχανισμός ως εργαλείο δεύτερης ευκαιρίας αντί για γραφειοκρατικό εμπόδιο. Το δικαίωμα προαίρεσης του δανειολήπτη, δηλαδή η δυνατότητα να ρυθμίσει το δάνειό του με όρους που συνδέονται με το τίμημα μεταβίβασής του στο fund, είναι η πιο ενδιαφέρουσα και η πιο αμφίβολη ιδέα ταυτόχρονα: θεωρητικά δίκαιη, γιατί ο οφειλέτης παίρνει την έκπτωση που θα έπαιρνε το fund, αλλά στην πράξη μειώνει το τίμημα που θα πληρώσει οποιοδήποτε fund και άρα τις τιμές στις οποίες οι τράπεζες μπορούν να εξυγιάνουν τους ισολογισμούς τους. Είναι μια μεταφορά αξίας από τράπεζες σε δανειολήπτες, και πρέπει να ονομαστεί έτσι.

Τρεις δεσμεύσεις είναι προβληματικές. Η επιστροφή στο μοντέλο προστασίας της κύριας κατοικίας του ν. 3869/2010 επαναφέρει ένα σύστημα που παρήγαγε εκατοντάδες χιλιάδες αιτήσεις, δικάσιμους σε βάθος δεκαετίας και στρατηγικές αθετήσεις, και είναι ο λόγος για τον οποίο οι τράπεζες τιμολογούν ακόμη σήμερα υψηλότερα τα στεγαστικά. Ο επιμερισμός του συναλλαγματικού κινδύνου των δανείων σε ελβετικό φράγκο κατά δύο τρίτα στην τράπεζα είναι αναδρομική παρέμβαση σε συμβάσεις που έχουν κριθεί από τον Άρειο Πάγο, με άμεσο κόστος στα εποπτικά κεφάλαια. Και οι 120 δόσεις εμφανίζονται και εδώ, με το ίδιο πρόβλημα ηθικού κινδύνου. Όσο για την επαναφορά 13ου μισθού στο Δημόσιο και 13ης σύνταξης, που το ΠΑΣΟΚ προβάλλει ως κοινωνική του υπογραφή, η τάξη μεγέθους προκύπτει απευθείας από τον προϋπολογισμό του 2026: οι παροχές σε εργαζομένους του κρατικού προϋπολογισμού είναι 15,6 δισ. ευρώ και, μαζί με νομικά πρόσωπα, νοσοκομεία και ΟΤΑ, περίπου 21,7 δισ. για το σύνολο της γενικής κυβέρνησης, ενώ η δαπάνη συντάξεων των ασφαλιστικών ταμείων είναι 35,7 δισ., εκ των οποίων 31,1 δισ. κύριες. Ένας δέκατος τρίτος μισθός κοστίζει επομένως 1,3 έως 1,8 δισ. ευρώ τον χρόνο, ανάλογα με την περίμετρο, και μία δέκατη τρίτη σύνταξη 2,6 έως 3 δισ., ανάλογα με το αν περιλαμβάνει και τις επικουρικές. Το σύνολο είναι 4 έως 4,8 δισ. ευρώ ετησίως, μόνιμα. Αυτό είναι το διπλάσιο ολόκληρου του κυβερνητικού πακέτου, και το ΠΑΣΟΚ δεν έχει ακόμη πει από πού. Ο «μηχανισμός φορολόγησης υπερκερδών των ολιγοπωλίων» που προαναγγέλλει ο Ανδρουλάκης για τη ΔΕΘ θα κριθεί από το αν αποδίδει μόνιμα έσοδα ή έκτακτα, γιατί οι 13οι μισθοί είναι μόνιμη δαπάνη.

Τα υπόλοιπα κόμματα: θέσεις, όχι ακόμη προγράμματα

Το ΚΚΕ, με άρθρο του Πολιτικού του Γραφείου στον Ριζοσπάστη του Σαββατοκύριακου, απορρίπτει εκ προοιμίου τη λογική της κοστολόγησης μέσα στο υπάρχον πλαίσιο και προβάλλει την επαναφορά 13ου και 14ου μισθού και σύνταξης, το 7ωρο και την αποεμπορευματοποίηση ενέργειας, στέγης και υγείας. Είναι συνεκτική θέση με το πρόγραμμά του, αλλά δεν είναι πρόταση οικονομικής πολιτικής που μπορεί να αξιολογηθεί με τα εργαλεία αυτής της στήλης, γιατί δεν δέχεται τους περιορισμούς εντός των οποίων λειτουργεί ο προϋπολογισμός. Η Ελληνική Λύση, διά του Κυριάκου Βελόπουλου, χαρακτήρισε «προκλητικό» να μιλούν Μητσοτάκης, Τσίπρας και Ανδρουλάκης για κοστολογημένα προγράμματα και υποσχέθηκε «άμεσα εφαρμόσιμο φιλολαϊκό και αναπτυξιακό πρόγραμμα» χωρίς, μέχρι στιγμής, αριθμούς. Η Νέα Αριστερά, το ΜέΡΑ25, η Πλεύση Ελευθερίας και το κίνημα της Μαρίας Καρυστιανού, η οποία ήδη αμφισβήτησε δημόσια τη δυνατότητα υλοποίησης των δεσμεύσεων της ΕΛ.Α.Σ., δεν έχουν καταθέσει οικονομικό πρόγραμμα με κόστος. Θα επανέλθω όταν το κάνουν.

Αν κοιτάξει κανείς τον Πίνακα 3 από απόσταση, τρία πράγματα ξεχωρίζουν. Πρώτον, οι δύο μεγάλοι αντίπαλοι συμφωνούν σε περισσότερα από όσα παραδέχονται: κατώτατος 1.000 ευρώ, κατάργηση τέλους επιτηδεύματος, μείωση προκαταβολής, 30% φθηνότερο ρεύμα, στήριξη οικογενειών με παιδιά. Η διαφορά είναι ταχύτητα, μέγεθος και χρηματοδότηση. Δεύτερον, το πιο ακριβό μέτρο στο τραπέζι δεν είναι ούτε της ΝΔ ούτε της ΕΛ.Α.Σ., αλλά ο 13ος μισθός και η 13η σύνταξη του ΠΑΣΟΚ, και είναι το μόνο που δεν έχει κοστολογηθεί από τον προτείνοντα. Τρίτον, κανένα κόμμα δεν έχει μέτρο για την προσφορά κατοικίας, για τη δικαιοσύνη ή για την παραγωγικότητα της δημόσιας διοίκησης. Τα «έξι επιπλέον μέτρα» που ακολουθούν είναι, με άλλα λόγια, ο κατάλογος όσων απουσιάζουν από όλα τα προγράμματα.

Έξι επιπλέον μέτρα που θα βοηθούσαν πραγματικά, με χαμηλό κίνδυνο

Μια διευκρίνιση πρώτα. Κανένα μέτρο οικονομικής πολιτικής δεν είναι εντελώς ακίνδυνο. Ό,τι ακολουθεί επιλέχθηκε με τρία κριτήρια: μικρό ή μηδενικό μόνιμο δημοσιονομικό κόστος, ώστε να μην επιβαρύνεται η πορεία του χρέους· επίδραση στην προσφορά και στην παραγωγικότητα, όχι στη ζήτηση, ώστε να μην τροφοδοτείται ο πληθωρισμός· και δυνατότητα εφαρμογής με τα εργαλεία που το ελληνικό κράτος ήδη διαθέτει. Είναι, με άλλα λόγια, τα μέτρα που έλειπαν από το Βελλίδειο επειδή δεν χειροκροτούνται, όχι επειδή δεν αποδίδουν.

1. Ταμείο υπεραπόδοσης εσόδων: κάθε ευρώ πάνω από τον στόχο πηγαίνει σε πρόωρη αποπληρωμή χρέους

Το 2025 το πρωτογενές πλεόνασμα ξεπέρασε τον στόχο κατά 1,2 μονάδες του ΑΕΠ, δηλαδή περίπου 3 δισ. ευρώ. Μια νομοθετημένη ρήτρα που δεσμεύει αυτόματα το 100% κάθε μελλοντικής υπεραπόδοσης στην αποπληρωμή δανείων του GLF και σε επαναγορά ομολόγων, μέχρι το χρέος να πέσει κάτω από το 120% του ΑΕΠ, κοστίζει μηδέν. Αντιθέτως, αποδίδει: η αποκλιμάκωση 8 μονάδων μέσα στο 2025 στηρίχθηκε ακριβώς σε πρόωρες αποπληρωμές, και κάθε δεκάδα μονάδες βάσης που πέφτει το spread είναι δεκάδες εκατομμύρια λιγότεροι τόκοι ετησίως σε χρέος 363 δισ. Η ένσταση είναι ότι δένει τα χέρια της κυβέρνησης πριν από εκλογές. Αυτό είναι το ζητούμενο, όχι το πρόβλημα. Η Ιρλανδία απομόνωσε με παρόμοιο τρόπο τα έκτακτα έσοδα από τον εταιρικό φόρο σε ταμεία μελλοντικών γενεών, αντί να τα διανείμει.

2. Πλήρης κατάργηση των τεκμηρίων για όσους έχουν 100% ηλεκτρονική τιμολόγηση

Το πακέτο απαλλάσσει τους «συνεπείς» από τις προσαυξήσεις, αλλά διατηρεί το τεκμαρτό ελάχιστο εισόδημα. Το επόμενο λογικό βήμα είναι μια απλή ανταλλαγή: ο επαγγελματίας που εντάσσεται πλήρως στο myDATA, εκδίδει όλα τα παραστατικά ηλεκτρονικά και δέχεται κάθε πληρωμή μέσω τραπεζικού συστήματος ή POS, φορολογείται στο πραγματικό του εισόδημα και μόνο σε αυτό. Ο υπόλοιπος παραμένει στο τεκμαρτό. Το μέτρο είναι σχεδόν αυτοχρηματοδοτούμενο, γιατί ό,τι χάνεται από το τεκμήριο ανακτάται από την πλήρη ιχνηλασιμότητα των συναλλαγών, και δίνει ισχυρό κίνητρο εθελοντικής συμμόρφωσης, εκεί όπου η υπεραπόδοση των εσόδων του 2025 προήλθε κατά την κυβέρνηση. Η ένσταση είναι ο κίνδυνος βραχυπρόθεσμης απώλειας εσόδων αν η ΑΑΔΕ δεν ελέγχει επαρκώς τη μετάβαση. Η απάντηση είναι σταδιακή εφαρμογή ανά ΚΑΔ, ξεκινώντας από τους κλάδους με τη μεγαλύτερη διείσδυση ηλεκτρονικών πληρωμών.

3. Στέγαση από την πλευρά της προσφοράς: αδειοδότηση σε 60 ημέρες και αξιοποίηση της δημόσιας ακίνητης περιουσίας

Τα ενοίκια ανεβαίνουν 6,8% ετησίως γιατί δεν χτίζονται αρκετά σπίτια, όχι γιατί λείπουν επιδοτούμενα δάνεια. Δύο παρεμβάσεις χωρίς δημοσιονομικό κόστος αλλάζουν την εξίσωση. Πρώτον, δεσμευτική προθεσμία 60 ημερών για την οικοδομική άδεια, με σιωπηρή έγκριση αν παρέλθει, όπως ήδη ισχύει σε άλλες διοικητικές διαδικασίες. Δεύτερον, διάθεση ακινήτων της ΕΤΑΔ και ανενεργών δημόσιων κτιρίων σε ιδιώτες μέσω μακροχρόνιων συμβάσεων παραχώρησης, με μοναδικό αντάλλαγμα την υποχρέωση μακροχρόνιας μίσθωσης σε ελεγχόμενο ενοίκιο για 25 έτη. Η γη δεν πωλείται, το κράτος δεν δαπανά, η προσφορά αυξάνεται. Η ένσταση είναι ότι η προσφορά χρειάζεται χρόνια για να επηρεάσει τις τιμές. Αυτό είναι επιχείρημα υπέρ της έναρξης σήμερα, όχι υπέρ της αναβολής.

4. Ταχύτητα απονομής δικαιοσύνης: ο φθηνότερος πολλαπλασιαστής επενδύσεων

Σύμφωνα με τον Πίνακα Αποτελεσμάτων Δικαιοσύνης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Ελλάδα καταγράφει διαχρονικά έναν από τους μεγαλύτερους χρόνους εκδίκασης αστικών και εμπορικών υποθέσεων στην Ένωση. Κάθε ξένος επενδυτής το γνωρίζει και το τιμολογεί ως ασφάλιστρο κινδύνου. Τρία βήματα με ελάχιστο κόστος: υποχρεωτική διαμεσολάβηση για εμπορικές διαφορές κάτω από ένα όριο, ειδικά τμήματα εμπορικών διαφορών στα Πρωτοδικεία Αθηνών και Θεσσαλονίκης με δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα, και ψηφιακή κατάθεση με αυτόματη χρέωση δικαστή. Η δαπάνη είναι μερικές δεκάδες εκατομμύρια για προσωπικό και συστήματα, δηλαδή ένα κλάσμα του κόστους του πακέτου. Η ένσταση είναι ότι η δικαιοσύνη δεν αναμορφώνεται με προϋπολογισμό αλλά με πολιτική βούληση απέναντι σε συντεχνιακές αντιστάσεις. Ακριβώς γι' αυτό είναι δοκιμασία σοβαρότητας.

5. Μισθολογική εξέλιξη στο Δημόσιο συνδεδεμένη με αξιολόγηση, αντί για οριζόντιες παροχές

Το επίδομα Χριστουγέννων των 500 ευρώ σε 720.000 υπαλλήλους κοστίζει περίπου 360 εκατ. ευρώ και δεν αλλάζει ούτε μία διαδικασία. Το ίδιο ποσό, διανεμημένο ως μεταβλητή αμοιβή σε υπηρεσίες που πετυχαίνουν μετρήσιμους στόχους, όπως χρόνος έκδοσης άδειας, ποσοστό ηλεκτρονικών συναλλαγών ή χρόνος ανταπόκρισης σε αιτήματα πολιτών, αγοράζει παραγωγικότητα αντί για ψήφους. Το μέτρο είναι δημοσιονομικά ουδέτερο ως προς το ανακοινωθέν ποσό και έχει ήδη θεσμικό έρεισμα, καθώς το σύστημα στοχοθεσίας και αξιολόγησης υπάρχει στον νόμο. Η ένσταση είναι η δυσκολία μέτρησης της απόδοσης σε ένα μέρος της δημόσιας διοίκησης. Όμως εκεί όπου η απόδοση μετριέται, και είναι πολλές οι υπηρεσίες με ουρές, προθεσμίες και αιτήματα, το επιχείρημα δεν ισχύει.

6. Αυτόματη ένταξη στο επαγγελματικό ταμείο και σύνδεση του «κουμπαρά» με το ΤΕΚΑ

Ο «κουμπαράς για τη νέα γενιά» χρειάζεται φορέα διαχείρισης, και η χώρα τον έχει ήδη: το Ταμείο Επικουρικής Κεφαλαιοποιητικής Ασφάλισης λειτουργεί από το 2022 με επενδυτικό χαρτοφυλάκιο, εποπτεία και χαμηλό κόστος. Η ένταξη των λογαριασμών των παιδιών στο ΤΕΚΑ αποφεύγει τη δημιουργία νέου φορέα και, κυρίως, αποφεύγει τα προϊόντα με υψηλές προμήθειες που θα σχεδιάσει η αγορά αν ο κουμπαράς μείνει χωρίς κανόνες. Παράλληλα, η αυτόματη ένταξη των εργαζομένων του ιδιωτικού τομέα σε επαγγελματικά ταμεία, με δικαίωμα εξόδου, όπως έκανε το Ηνωμένο Βασίλειο από το 2012, αυξάνει την εθνική αποταμίευση και βαθαίνει την εγχώρια κεφαλαιαγορά χωρίς δημόσια δαπάνη. Η ένσταση είναι ότι το επιπλέον κόστος για τους εργοδότες μοιάζει με έμμεση εισφορά. Η απάντηση είναι η σταδιακή κλιμάκωση, 1% τον χρόνο, και η αντιστάθμιση με τη μείωση εισφορών που ήδη δρομολογείται.

Το κοινό νήμα των έξι μέτρων είναι ότι κανένα δεν προσθέτει μόνιμη δαπάνη και κανένα δεν αυξάνει τη ζήτηση σε μια οικονομία με πληθωρισμό υπηρεσιών πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο. Όλα δρουν στην προσφορά, στους θεσμούς και στην αποταμίευση, δηλαδή εκεί όπου η ελληνική οικονομία υστερεί διαχρονικά και εκεί όπου το πακέτο της ΔΕΘ, με εξαίρεση τις φορολογικές του απλοποιήσεις, σιωπά.

Το τελικό συμπέρασμα

Η ΔΕΘ του 2026 έδωσε στη χώρα δύο κοστολογημένα προγράμματα και ένα τρίτο σε αναμονή. Το κυβερνητικό είναι το πιο συντηρητικό ως προς το μέγεθος, 2,2 δισ. για το 2027, και το πιο επιπόλαιο ως προς τη σύνθεση: οι μεγαλύτερες μόνιμες δαπάνες του είναι οριζόντιες, δεν συνδέονται με ανάγκη ή απόδοση, και χρηματοδοτούνται από ένα πλεόνασμα του οποίου η μονιμότητα δεν έχει αποδειχθεί. Οι φορολογικές του απλοποιήσεις είναι σωστές και θα έπρεπε να είναι ταχύτερες. Το πρόγραμμα της ΕΛ.Α.Σ. είναι το πιο φιλόδοξο, 7,55 δισ. στην τετραετία, και το πιο διαφανές ως προς τον λογαριασμό. Έχει δύο ιδέες που αξίζουν να επιβιώσουν όποιος και αν κυβερνήσει, το Ταμείο Σύγκλισης και τη σταθερή τιμή βάσης στην ενέργεια, και δύο που δεν αξίζουν, τη μείωση ΦΠΑ που θα χαθεί στα περιθώρια και τον έλεγχο τιμών που θα παράγει ελλείψεις. Το περιθώριο ασφαλείας των 74 εκατ. ευρώ σημαίνει ότι η πρώτη αρνητική έκπληξη, μια ύφεση στην Ευρωζώνη ή ένα ακόμη σοκ στο πετρέλαιο, το βγάζει εκτός κανόνων από το πρώτο έτος. Το ΠΑΣΟΚ έχει το καλύτερο διαγνωστικό, το ιδιωτικό χρέος που μεταφέρθηκε εκτός ισολογισμών αντί να λυθεί, και το ακριβότερο ανεξόφλητο γραμμάτιο, 4 έως 4,8 δισ. ετησίως για 13ους μισθούς και συντάξεις κατά τα μεγέθη του προϋπολογισμού 2026, χωρίς ακόμη πηγή.

Το κοινό έλλειμμα και των τριών είναι το ίδιο και είναι το σοβαρότερο. Όλα τα προγράμματα είναι προγράμματα ζήτησης: μοιράζουν εισόδημα, μειώνουν φόρους, επιδοτούν αγορές. Κανένα δεν είναι πρόγραμμα προσφοράς: κανένα δεν χτίζει σπίτια, δεν επιταχύνει δικαστήρια, δεν μετρά την απόδοση της δημόσιας διοίκησης, δεν αυξάνει την εθνική αποταμίευση. Σε μια οικονομία με χρέος 146% του ΑΕΠ, πληθωρισμό υπηρεσιών πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο και ενοίκια που ανεβαίνουν 6,8% τον χρόνο, η ζήτηση δεν είναι το πρόβλημα. Η προσφορά είναι. Ο ψηφοφόρος που θα κληθεί να επιλέξει μέσα στους επόμενους μήνες δεν θα επιλέξει ανάμεσα σε λιτότητα και παροχές, όπως θα του παρουσιαστεί. Θα επιλέξει ανάμεσα σε τρεις εκδοχές του ίδιου λάθους, με διαφορετικό μέγεθος και διαφορετική ειλικρίνεια στον λογαριασμό. Η ειλικρίνεια μετρά. Το μέγεθος μετρά περισσότερο. Και η ιστορία της χώρας διδάσκει ότι τα όρια του δημοσιονομικού χώρου τα ανακαλύπτει κανείς μόνο αφού τα έχει περάσει.