Η Ελλάδα δεν έχει μία επιχειρηματική οικονομία, έχει δύο

Το μισό τοις χιλίοις των επιχειρήσεων παράγει το ένα πέμπτο της προστιθέμενης αξίας. Στον υπόλοιπο πληθυσμό, οι παύσεις τρέχουν ταχύτερα από τις γεννήσεις για δεύτερη συνεχή χρονιά. Δύο δελτία της ΕΛΣΤΑΤ, η ίδια οικονομία από τα δύο άκρα της.

Στις δώδεκα το μεσημέρι της Πέμπτης 29 Οκτωβρίου 2026 η ΕΛΣΤΑΤ δημοσίευσε δύο δελτία που, διαβασμένα χωριστά, δύσκολα θα κέρδιζαν μια παράγραφο σε οικονομική στήλη. Το πρώτο μετρά τις αλλοδαπά ελεγχόμενες επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα. Το δεύτερο μετρά τις γεννήσεις και τις παύσεις επιχειρήσεων. Και τα δύο αφορούν το 2024, δηλαδή δεδομένα δύο ετών. Διαβασμένα όμως μαζί, περιγράφουν την ίδια οικονομία από τα δύο άκρα της, και η απόσταση ανάμεσα στα δύο άκρα είναι το πραγματικό διαρθρωτικό πρόβλημα της χώρας.

Τι μετρούν πραγματικά τα δύο δελτία

Η διάκριση αξίζει έναν ορισμό. Οι Στατιστικές Αλλοδαπών Θυγατρικών (IFATS) δεν μετρούν ξένες επενδύσεις με την έννοια των ροών κεφαλαίου. Μετρούν επιχειρήσεις εγκατεστημένες στην Ελλάδα που ελέγχονται από θεσμική μονάδα εκτός Ελλάδας, δηλαδή ελληνικές εταιρείες με ξένο πλειοψηφικό μέτοχο. Πληρώνουν ελληνικούς μισθούς, απασχολούν κατοίκους Ελλάδας και φορολογούνται εδώ. Η Δημογραφία Επιχειρήσεων μετρά κάτι διαφορετικό: πόσες επιχειρήσεις γεννιούνται πραγματικά κάθε χρόνο και πόσες παύουν να υπάρχουν, όχι πόσες εγγράφονται ή διαγράφονται σε κάποιο μητρώο.

Το κρίσιμο μέγεθος και στα δύο είναι η προστιθέμενη αξία σε κόστος συντελεστών: ο κύκλος εργασιών μείον όσα αγόρασε η επιχείρηση από άλλους, δηλαδή η αξία που παρήγαγε η ίδια και η οποία μοιράζεται σε μισθούς και κέρδη. Είναι το μέγεθος που αθροίζεται στο ΑΕΠ. Ο κύκλος εργασιών, αντίθετα, μετράει και όσα απλώς πέρασαν από το ταμείο.

Η πρώτη ταχύτητα: 4.797 επιχειρήσεις

Ο Πίνακας 1 του δελτίου IFATS είναι το πιο χρήσιμο πράγμα που δημοσίευσε η ΕΛΣΤΑΤ φέτος, επειδή σπάει ολόκληρο τον επιχειρηματικό πληθυσμό της χώρας σε δύο στήλες που αθροίζονται ακριβώς στο σύνολο. Από τις 966.366 επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνταν στην Ελλάδα το 2024, οι 4.797 ελέγχονταν από το εξωτερικό. Είναι το 0,50% του πληθυσμού. Αυτό το μισό τοις χιλίοις απασχολούσε 282.039 άτομα, δηλαδή το 7,8% της συνολικής απασχόλησης, και παρήγαγε προστιθέμενη αξία 22,4 δισ. ευρώ από σύνολο 114,2 δισ., δηλαδή το 19,6%. Στις επενδύσεις σε υλικά αγαθά το μερίδιο ανεβαίνει στο 20,8%.

Η μέση αλλοδαπά ελεγχόμενη επιχείρηση απασχολεί 58,8 άτομα. Η μέση εγχωρίως ελεγχόμενη απασχολεί 3,48. Σε κύκλο εργασιών η απόσταση είναι 18,4 εκατ. ευρώ έναντι 374 χιλιάδων, δηλαδή σχέση σχεδόν 49 προς ένα. Δεν πρόκειται για δύο ομάδες της ίδιας κατανομής. Πρόκειται για δύο κατανομές.

Γιατί παράγουν περισσότερα, και γιατί όχι για τον λόγο που νομίζουμε

Η προστιθέμενη αξία ανά απασχολούμενο φτάνει τα 79.345 ευρώ στις αλλοδαπά ελεγχόμενες και τα 27.397 ευρώ στις εγχώριες, σχέση 2,9 προς ένα. Εδώ αρχίζει συνήθως το εύκολο συμπέρασμα, ότι οι ξένες εταιρείες έχουν ισχύ στην αγορά και καρπώνονται μεγαλύτερα περιθώρια. Τα στοιχεία δεν το στηρίζουν. Το περιθώριο, δηλαδή η προστιθέμενη αξία ως ποσοστό του κύκλου εργασιών, είναι 25,4% στις αλλοδαπά ελεγχόμενες και 25,5% στις εγχώριες. Πρακτικά ταυτόσημο. Το ίδιο ισχύει και για το μερίδιο της εργασίας: οι αμοιβές προσωπικού απορροφούν το 46,3% της προστιθέμενης αξίας στις πρώτες και το 47,2% στις δεύτερες.

Η διαφορά δεν είναι το περιθώριο ούτε η πίεση στους μισθούς. Είναι ότι ο εργαζόμενος σε αλλοδαπά ελεγχόμενη επιχείρηση δουλεύει με τριπλάσιο κεφάλαιο.

Το κενό είναι κεφαλαιακό και κλιμακωτό. Οι επενδύσεις σε υλικά αγαθά ανά απασχολούμενο φτάνουν τα 15.715 ευρώ στις αλλοδαπά ελεγχόμενες και τα 5.025 ευρώ στις εγχώριες, σχέση 3,1 προς ένα, υψηλότερη από το ίδιο το κενό παραγωγικότητας. Οι εργαζόμενοι στις δύο ομάδες δεν διαφέρουν τόσο σε δεξιότητες όσο σε εξοπλισμό.

Μία επιφύλαξη για τις αμοιβές, επειδή η σύγκριση εδώ είναι λιγότερο καθαρή απ' όσο φαίνεται. Ο παρονομαστής είναι τα «απασχολούμενα άτομα», που περιλαμβάνουν και τους αυτοαπασχολούμενους ιδιοκτήτες. Σε έναν πληθυσμό με μέσο μέγεθος 3,5 ατόμων ανά επιχείρηση, μεγάλο μέρος της εγχώριας απασχόλησης είναι ιδιοκτήτες που δεν εμφανίζονται στις αμοιβές προσωπικού. Το κενό των 12.920 έναντι 36.696 ευρώ επομένως υπερεκτιμά τη μισθολογική διαφορά για έναν μισθωτό. Το κενό παραγωγικότητας δεν πάσχει από το ίδιο πρόβλημα, γιατί η προστιθέμενη αξία ενσωματώνει και την αμοιβή του αυτοαπασχολούμενου. Είναι το ασφαλέστερο από τα δύο νούμερα, και είναι αυτό που μετράει.

Το άλμα του 2024 ήταν ανάκτηση, όχι υπεροχή

Η προστιθέμενη αξία των αλλοδαπά ελεγχόμενων επιχειρήσεων αυξήθηκε κατά 21,3% το 2024, από 18,4 σε 22,4 δισ. ευρώ, πολύ ταχύτερα από τον κύκλο εργασιών που ανέβηκε 11,5%. Η ΕΛΣΤΑΤ δεν δημοσιεύει ποσοστιαίες μεταβολές, αλλά η σειρά βρίσκεται στο γράφημα του δελτίου. Ο πειρασμός είναι να διαβαστεί ως έκρηξη παραγωγικότητας. Η διαδρομή του περιθωρίου λέει κάτι πιο νηφάλιο: 24,7% το 2021, βύθιση στο 22,1% το 2022 όταν το ενεργειακό σοκ φούσκωσε το κόστος εισροών, 23,3% το 2023 και 25,4% το 2024. Το 2024 δηλαδή επέστρεψε εκεί όπου ήταν πριν, με μια μικρή υπέρβαση.

Η δεύτερη ταχύτητα: ο πληθυσμός που φθείρεται

Το δεύτερο δελτίο δείχνει τι συμβαίνει στο 99,5%. Οι ενεργές επιχειρήσεις έφτασαν τις 964.851 το 2024, αυξημένες 3,5%. Το επικεφαλής νούμερο είναι καλό. Από κάτω του, οι παύσεις αυξήθηκαν 18,2% και οι γεννήσεις 11,8%. Είναι η δεύτερη συνεχής χρονιά που οι παύσεις τρέχουν ταχύτερα. Ο λόγος γεννήσεων προς παύσεις έχει πέσει από 3,23 το 2021 σε 2,35 το 2024, και το ποσοστό των ενεργών επιχειρήσεων που παύουν κάθε χρόνο έχει ανέβει από 2,24% σε 3,88%. Σε απόλυτα μεγέθη, οι παύσεις έχουν σχεδόν διπλασιαστεί μέσα σε τρία χρόνια, από 19.694 σε 37.391.

Το ισχυρότερο αντεπιχείρημα εδώ πρέπει να ειπωθεί πριν την ετυμηγορία, και είναι σοβαρό. Το 2021 οι παύσεις ήταν τεχνητά χαμηλές. Αναστολές πληρωμών, επιστρεπτέες προκαταβολές και μέτρα στήριξης κράτησαν στη ζωή επιχειρήσεις που θα είχαν κλείσει νωρίτερα. Η άνοδος των παύσεων είναι επομένως εν μέρει καθυστερημένη εκκαθάριση, και η εκκαθάριση είναι υγιής: απελευθερώνει εργαζόμενους και κεφάλαιο για παραγωγικότερες χρήσεις. Το επιχείρημα εξηγεί το 2022 και πιθανότατα το 2023. Δυσκολεύεται με το 2024, γιατί η εκκαθάριση υποτίθεται ότι εξαντλείται, ενώ εδώ ο ρυθμός παύσεων ανεβαίνει για τέταρτη συνεχή χρονιά και ο λόγος γεννήσεων προς παύσεις χειροτερεύει για δεύτερη.

Υπάρχει και ένα νούμερο που δεν βολεύει καμία από τις δύο αναγνώσεις. Κάθε επιχείρηση που γεννήθηκε το 2024 δημιούργησε κατά μέσο όρο 2,02 θέσεις εργασίας, ενώ κάθε επιχείρηση που έπαψε κατέστρεψε 1,29. Η ανανέωση του πληθυσμού είναι καθαρά θετική σε θέσεις εργασίας, 177.433 έναντι 48.129. Οι νέες επιχειρήσεις όμως γεννιούνται μικρές και, όπως δείχνει η κατανομή μεγέθους, τείνουν να παραμένουν μικρές.

Ποιος κερδίζει και ποιος χάνει

Κερδισμένοι είναι 282.039 εργαζόμενοι, λιγότεροι από έναν στους δώδεκα, που δουλεύουν με τριπλάσιο κεφάλαιο και αμείβονται ανάλογα. Κερδισμένο είναι και το δημόσιο ταμείο, γιατί αυτός ο πυρήνας παράγει φορολογητέα βάση δυσανάλογη του μεγέθους του. Στην άλλη πλευρά βρίσκονται 3,35 εκατομμύρια απασχολούμενοι σε επιχειρήσεις που κατά μέσο όρο δεν φτάνουν τα τέσσερα άτομα, με επενδύσεις ανά εργαζόμενο στο ένα τρίτο, και ένας αυξανόμενος αριθμός ιδιοκτητών που κλείνουν: 37.391 το 2024.

Υπάρχει και μια τρίτη ομάδα, μικρή και υποτιμημένη. Το δελτίο καταγράφει 7.528 επιχειρήσεις υψηλής ανάπτυξης, μόλις το 0,78% των ενεργών, που απασχολούν 506.669 άτομα, δηλαδή το 14% της συνολικής απασχόλησης. Από αυτές, 746 είναι νεαρές ταχέως αναπτυσσόμενες, οι λεγόμενες γαζέλες, με μέσο μέγεθος περίπου 50 εργαζομένων. Αυτή είναι η μόνη γέφυρα ανάμεσα στις δύο ταχύτητες που φτιάχνεται από τα κάτω, και είναι στενή.

Τι σημαίνει για την πολιτική

Η συνηθισμένη ανάγνωση αυτών των στοιχείων οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η Ελλάδα χρειάζεται περισσότερες ξένες επενδύσεις. Τα νούμερα λένε ότι το πρόβλημα είναι αλλού. Μια χώρα όπου οι αλλοδαπά ελεγχόμενες επιχειρήσεις παράγουν ήδη το 19,7% του κύκλου εργασιών δεν έχει πρόβλημα προσέλκυσης. Έχει πρόβλημα ότι ο υπόλοιπος πληθυσμός δεν μεγαλώνει αρκετά ώστε να συσσωρεύσει κεφάλαιο, και ότι όσο δεν μεγαλώνει, η απόσταση διευρύνεται με κάθε κύκλο επενδύσεων.

Τρεις παρεμβάσεις αξίζουν συζήτηση, με το κόστος και την ένσταση καθεμιάς.

Πρώτον, εξομάλυνση των κατωφλιών μεγέθους. Το ελληνικό φορολογικό και ρυθμιστικό πλαίσιο αλλάζει απότομα υποχρεώσεις σε συγκεκριμένα όρια τζίρου και προσωπικού, δημιουργώντας κίνητρο στον επιχειρηματία να μείνει ακριβώς από κάτω. Η λύση δεν είναι η κατάργηση των υποχρεώσεων αλλά η σταδιακή κλιμάκωσή τους, ώστε η διέλευση του ορίου να μην κοστίζει εφάπαξ. Η ένσταση είναι πραγματική: κάθε σταδιακή κλίμακα είναι πιο σύνθετη από ένα κατώφλι και ανοίγει περιθώρια βελτιστοποίησης. Χρειάζεται επίσης η ακριβής χαρτογράφηση των ορίων, που δεν προκύπτει από αυτά τα δελτία.

Δεύτερον, σύνδεση των κινήτρων με τη διάχυση. Αν οι αλλοδαπά ελεγχόμενες επιχειρήσεις επενδύουν 15.715 ευρώ ανά εργαζόμενο, το ζητούμενο δεν είναι να έρθουν κι άλλες, αλλά να περάσει μέρος αυτής της πρακτικής στους εγχώριους προμηθευτές τους. Τα υπάρχοντα κίνητρα μπορούν να επανασχεδιαστούν ώστε να αμείβουν μετρήσιμους δεσμούς με ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις και πιστοποιημένη εκπαίδευση προσωπικού, αντί για το ύψος της αρχικής επένδυσης. Η ένσταση είναι ότι η πολιτεία δυσκολεύεται να επαληθεύσει διαχύσεις, και ότι οι κανόνες κρατικών ενισχύσεων περιορίζουν τη στόχευση.

Τρίτον, φθηνή και γρήγορη έξοδος. Με 37.391 παύσεις τον χρόνο και ανοδική τάση, το πόσο γρήγορα αποδεσμεύονται οι πόροι μιας επιχείρησης που κλείνει είναι μακροοικονομικό μέγεθος, όχι νομική λεπτομέρεια. Μια πτώχευση που κρατά χρόνια δεσμεύει εργαζόμενους, ακίνητα και εξοπλισμό. Η ένσταση είναι ο ηθικός κίνδυνος, και το γεγονός ότι μέρος των σημερινών παύσεων είναι ακριβώς η καθυστερημένη εκκαθάριση που θέλαμε.

Για να δοθεί μια τάξη μεγέθους στο στοίχημα: η διαφορά επενδύσεων ανά εργαζόμενο ανάμεσα στις δύο ομάδες είναι 10.690 ευρώ. Αν κλεινόταν αυτή η απόσταση για το ένα δέκατο της εγχώριας απασχόλησης, περίπου 335 χιλιάδες εργαζόμενους, θα απαιτούσε πρόσθετες ετήσιες επενδύσεις της τάξης των 3,6 δισ. ευρώ, δηλαδή περίπου το ένα έκτο των συνολικών επενδύσεων σε υλικά αγαθά που κατέγραψε η ΕΛΣΤΑΤ για το 2024. Είναι μεγάλο ποσό και είναι εφικτό ποσό. Αυτή είναι η σωστή κλίμακα της συζήτησης.

Η ουσία

Η Ελλάδα δεν έχει πρόβλημα επιχειρηματικότητας με την έννοια που συνήθως εννοείται. Γεννά 88.028 επιχειρήσεις τον χρόνο, αριθμό που πολλές ευρωπαϊκές οικονομίες θα ζήλευαν. Έχει πρόβλημα μεγέθυνσης. Γεννά πολλές επιχειρήσεις τριών ατόμων, τις κρατά σε αυτό το μέγεθος, και παρακολουθεί έναν αυξανόμενο αριθμό από αυτές να κλείνει. Παράλληλα, 4.797 επιχειρήσεις με ξένο μέτοχο δείχνουν τι μπορεί να παράγει το ίδιο ελληνικό εργατικό δυναμικό όταν δουλεύει με τριπλάσιο κεφάλαιο, και το δείχνουν χωρίς καλύτερα περιθώρια και χωρίς χαμηλότερο μερίδιο εργασίας. Το ερώτημα για την οικονομική πολιτική δεν είναι πώς θα έρθουν περισσότερες από τις δεύτερες. Είναι πόσες από τις πρώτες θα καταφέρουν να γίνουν σαν αυτές.