Η Ελλάδα σε Σταυροδρόμι: Η Οικονομική Πραγματικότητα πίσω από μια Αργή Κρίση

Η Ελλάδα εξακολουθεί να προβάλλει μια ισχυρή διεθνή εικόνα. Αρχαίοι πολιτισμοί, ηλιόλουστα νησιά και ένας μεσογειακός τρόπος ζωής που θαυμάζεται παγκοσμίως. Πίσω όμως από αυτή την ειδυλλιακή εικόνα, εξελίσσεται μια πολύ πιο σύνθετη οικονομική ιστορία.

Η εκρηκτική τουριστική εξάρτηση, το υψηλό δημόσιο χρέος, η παρατεταμένη διαφθορά, η χαμηλή παραγωγικότητα και η δημογραφική κατάρρευση δεν είναι ξεχωριστά προβλήματα. Συνδέονται μεταξύ τους μέσω μηχανισμών που γνωρίζει καλά η οικονομική επιστήμη.

Σε αυτό το άρθρο παρουσιάζω τα κρίσιμα σημεία, χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα στοιχεία από πρόσφατα δεδομένα.

1. Ο Τουρισμός ως Παγίδα Εξάρτησης

Ο τουρισμός στην Ελλάδα έχει φτάσει σε τεράστια κλίμακα. Το 2025, η χώρα δέχτηκε πάνω από 40 εκατομμύρια τουρίστες, δηλαδή σχεδόν τέσσερις φορές τον πληθυσμό της. Ο τουρισμός αντιστοιχεί στο 25 με 30 τοις εκατό του ΑΕΠ, ενώ σε νησιά όπως η Σαντορίνη φτάνει περίπου στο 90 τοις εκατό της τοπικής οικονομικής δραστηριότητας.

Αυτό δεν είναι διαφοροποίηση. Είναι συγκέντρωση κινδύνου.

Τρία βασικά προβλήματα αναδεικνύονται:

1.1 Χαμηλή προστιθέμενη αξία ανά επισκέπτη

• Η μέση δαπάνη του τουρίστα έπεσε από 640 ευρώ το 2010 σε 531 ευρώ.
• Η μέση διάρκεια διαμονής μειώθηκε από 9,3 σε 5,9 διανυκτερεύσεις.
• Σε πραγματικούς όρους, τα τουριστικά έσοδα του 2025 ήταν 1,6 τοις εκατό χαμηλότερα από το 2019.

Περισσότεροι τουρίστες με λιγότερη πραγματική δαπάνη σημαίνει μειούμενη αξία ανά επισκέπτη.

1.2 Αρνητικές εξωτερικότητες στην οικονομία και την κοινωνία

Το 65 τοις εκατό των Ελλήνων πιστεύει ότι ο τουρισμός αυξάνει τις τιμές των αγαθών, ενώ σχεδόν 79 τοις εκατό τον θεωρεί υπεύθυνο για άνοδο των ενοικίων. Η υπερπληθώρα επισκεπτών πιέζει τις υποδομές, ακριβαίνει τη στέγαση και επιβαρύνει το περιβάλλον.

Ο δήμαρχος Αθηνών το έθεσε ξεκάθαρα: κάθε τουρίστας αφήνει στον δήμο περίπου 40 λεπτά του ευρώ. Ούτε για καφέ δεν φτάνουν.

1.3 Χαμηλή παραγωγικότητα

Το 17 τοις εκατό της ελληνικής απασχόλησης βρίσκεται στον τουρισμό, περίπου τριπλάσιο του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Η εποχικότητα, οι χαμηλοί μισθοί και η περιορισμένη τεχνολογική ένταση κρατούν τον κλάδο χαμηλά στην παραγωγική ιεραρχία.

Το αποτέλεσμα είναι μια παγίδα τουριστικής εξάρτησης: υψηλές ροές σήμερα, χαμηλή αναπτυξιακή προοπτική αύριο.

2. Διαφθορά και Παραοικονομία ως Θεσμικό Φρένο στην Ανάπτυξη

Η οικονομική ανάπτυξη απαιτεί εμπιστοσύνη και θεσμούς που λειτουργούν. Η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σημαντικά προβλήματα διαφθοράς και εκτεταμένης παραοικονομίας.

Στον Δείκτη Αντίληψης Διαφθοράς του 2025, η Ελλάδα συγκέντρωσε 49 στα 100, κατατάχθηκε 59η παγκοσμίως και 24η από 27 στην ΕΕ. Χειρότερες είναι μόνο η Βουλγαρία, η Ρουμανία και η Ουγγαρία.

Αυτό μεταφράζεται σε σοβαρό οικονομικό κόστος:

• Η διαφθορά κοστίζει 11 με 16 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, έως 9 τοις εκατό του ΑΕΠ.
• Η παραοικονομία αντιστοιχεί σε 20,9 τοις εκατό του ΑΕΠ, δηλαδή περίπου 45 με 50 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως.
• Η φοροδιαφυγή φτάνει τα 30 δισεκατομμύρια ευρώ.
• Το 2014, το κράτος εισέπραξε 28 τοις εκατό λιγότερο ΦΠΑ, χάνοντας 4,9 δισεκατομμύρια ευρώ, διπλάσιο της μέσης απώλειας στην ΕΕ.
• Στους ελβετικούς λογαριασμούς Ελλήνων βρίσκονται 80 δισεκατομμύρια ευρώ, με μόλις 1 τοις εκατό δηλωμένο.
• 7 στους 10 αυτοαπασχολούμενους υποδηλώνουν εισοδήματα.
• Το 2009, τα αδήλωτα εισοδήματα επαγγελματιών έφτασαν τα 28 δισεκατομμύρια ευρώ, πάνω από 10 τοις εκατό του ΑΕΠ.

Η υψηλή παραοικονομία και φοροδιαφυγή:
• μειώνει τα δημόσια έσοδα
• αυξάνει τους φορολογικούς συντελεστές στους συνεπείς
• αποθαρρύνει επενδύσεις
• υπονομεύει τον ανταγωνισμό

Η δημιουργία της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας το 2019 και η άνοδος των ψηφιακών πληρωμών κατά 24 τοις εκατό στα 31 δισεκατομμύρια ευρώ είναι βήματα προς τα εμπρός. Όμως η διαφθορά που υποκαθιστά εισόδημα και επιβραβεύει τη διασύνδεση αντί της παραγωγικότητας παραμένει βαθιά ριζωμένη.

Οικονομικά, αυτό λειτουργεί σαν θεσμική στρέβλωση που εξασθενεί τη σχέση μεταξύ προσπάθειας και ανταμοιβής.

3. Δημόσιο Χρέος, Λιτότητα και Η Υποεπένδυση

Παρότι η Ελλάδα ολοκλήρωσε τα μνημόνια το 2018, η πραγματικότητα παραμένει βαριά.

• Το δημόσιο χρέος κορυφώθηκε πάνω από 210 τοις εκατό του ΑΕΠ και το 2025 ήταν ακόμη 154,2 τοις εκατό.
• Η οικονομία συρρικνώθηκε κατά 25 τοις εκατό στα χρόνια της κρίσης.
• Η ανεργία των νέων άγγιξε σχεδόν το 60 τοις εκατό.
• Η δημόσια επένδυση κατέρρευσε.

Το πιο σοκαριστικό στοιχείο είναι ότι οι επενδύσεις σε πραγματικούς όρους το 2025 ήταν σχεδόν 50 ποσοστιαίες μονάδες χαμηλότερες σε σχέση με το 2008.

Η υποεπένδυση δημιουργεί έναν επικίνδυνο φαύλο κύκλο:
• λιγότερο κεφάλαιο
• χαμηλή παραγωγικότητα
• χαμηλοί μισθοί
• μικρότερα φορολογικά έσοδα
• αδυναμία χρηματοδότησης νέων επενδύσεων

Με τόσο υψηλό χρέος, η χώρα κινείται με περιορισμένο δημοσιονομικό περιθώριο.

4. Η Παγίδα Χαμηλής Παραγωγικότητας

Το 2025, η Ελλάδα είχε τη δεύτερη χαμηλότερη παραγωγικότητα εργασίας στην ΕΕ των 27, πάνω μόνο από τη Βουλγαρία. Πριν από είκοσι χρόνια βρισκόταν στη 13η θέση.

Ορισμένα κρίσιμα στοιχεία:
• Μόνο το 11 τοις εκατό του εργατικού δυναμικού απασχολείται στη μεταποίηση, περίπου 60 τοις εκατό του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
• Οι εξαγωγές υψηλής τεχνολογίας παραμένουν περιορισμένες.
• Η οικονομία αποτελείται από πολλές μικρές, συχνά υποκεφαλαιοποιημένες επιχειρήσεις.

Το αποτέλεσμα είναι μια παραγωγική παγίδα: μικρές επιχειρήσεις δεν μπορούν να επενδύσουν σε τεχνολογία, άρα παραμένουν χαμηλής παραγωγικότητας, άρα πληρώνουν χαμηλούς μισθούς, άρα οι νέοι φεύγουν.

Πολωνία και άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης ανέβηκαν παραγωγικά επενδύοντας σε υψηλότερη πολυπλοκότητα. Η Ελλάδα ακόμη προσπαθεί.

5. Το Brain Drain και η Δημογραφική Κατάρρευση

Τα δημογραφικά στοιχεία είναι εξαιρετικά ανησυχητικά:
• Από το 2010 έως το 2022, έφυγαν πάνω από 1,08 εκατομμύρια άτομα παραγωγικής ηλικίας.
• 2 στους 3 ήταν πανεπιστημιακοί απόφοιτοι.
• Σχεδόν 60 τοις εκατό ήταν ηλικίας 25 έως 44 ετών.

Ταυτόχρονα:
• Το 2022 καταγράφηκαν περίπου 140.000 θάνατοι και μόλις 77.000 γεννήσεις.
• Ο δείκτης γονιμότητας είναι 1,3 παιδιά ανά γυναίκα, πολύ κάτω από το 2,1 που απαιτείται για σταθερό πληθυσμό.
• Το 23,3 τοις εκατό του πληθυσμού το 2025 ήταν άνω των 65 ετών. Το 2055 αναμένεται να φτάσει στο 36 τοις εκατό.
• Μέχρι το 2050, ο πληθυσμός αναμένεται να μειωθεί από 10,4 σε 7,5 εκατομμύρια, πτώση σχεδόν 30 τοις εκατό.
• Μέχρι το 2070, η συρρίκνωση μπορεί να φτάσει το 25 τοις εκατό, έναντι 4 τοις εκατό για την ΕΕ.

Τα κίνητρα επιστροφής έχουν αποδώσει ελάχιστα:
• αύξηση κατώτατου μισθού κατά 35 τοις εκατό σε πέντε χρόνια, στα 830 ευρώ
• φορολογικές εκπτώσεις 50 τοις εκατό για επτά χρόνια
• πρόγραμμα «Rebrain Greece» με μισθούς 3.000 ευρώ και κάλυψη 70 τοις εκατό από το κράτος

Ωστόσο μόνο 10.000 άτομα έχουν αξιοποιήσει τα μέτρα. Οι περισσότεροι επιστρέφουν για οικογενειακούς λόγους, όχι οικονομικούς.

Αυτή είναι μια σοβαρή απώλεια ανθρώπινου κεφαλαίου που θα χρειαστεί δεκαετίες για να αντιστραφεί.

6. Τι Μπορεί να Γίνει Πραγματικά

Τα στοιχεία δείχνουν ότι η Ελλάδα δεν διαχειρίζεται απλώς τις συνέπειες μιας παλιάς κρίσης. Αντιμετωπίζει μια βαθιά, δομική κρίση που εξελίσσεται αργά και επηρεάζει την παραγωγικότητα, τη δημογραφία, την ανταγωνιστικότητα και την κοινωνική συνοχή.

Για να ανατραπεί η πορεία, δεν αρκούν αποσπασματικές πολιτικές. Απαιτείται μια συνολική, πολυεπίπεδη στρατηγική που αντιμετωπίζει τις αιτίες και όχι μόνο τα συμπτώματα.

1. Άνοδος στην οικονομική πολυπλοκότητα
Η Ελλάδα βρίσκεται χαμηλά στον δείκτη οικονομικής πολυπλοκότητας, παράγοντας κυρίως προϊόντα και υπηρεσίες χαμηλής τεχνολογικής έντασης.

• Ενίσχυση της έρευνας και της καινοτομίας μέσω φορολογικών κινήτρων, clusters και συνεργασιών πανεπιστημίων και επιχειρήσεων.
• Πράσινη μετάβαση που δημιουργεί νέες αλυσίδες αξίας σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, κυκλική οικονομία και ενεργειακή αποδοτικότητα.
• Ψηφιακός μετασχηματισμός των επιχειρήσεων, με έμφαση στη μεταποίηση, όπου η Ελλάδα βρίσκεται μόλις στο 11% της απασχόλησης.
• Ενίσχυση εξαγωγών υψηλής τεχνολογίας, που σήμερα παραμένουν περιορισμένες σε σχέση με χώρες της Κεντρικής Ευρώπης.

Χωρίς αναβάθμιση της οικονομικής πολυπλοκότητας δεν μπορεί να αυξηθεί η παραγωγικότητα ή να συγκρατηθεί το brain drain.

2. Θεσμικός εκσυγχρονισμός και περιορισμός της παραοικονομίας
Η παραοικονομία στο 20,9% του ΑΕΠ και η φοροδιαφυγή στα 30 δισ. ευρώ αποτελούν δομικό εμπόδιο για την ανάπτυξη.

• Αυτοματοποιημένοι ψηφιακοί έλεγχοι, όπως real-time αποδείξεις, διασύνδεση ταμειακών μηχανών και ελέγχοι με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης.
• Ενίσχυση της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας με ουσιαστικές ανακριτικές εξουσίες και αποτελεσματική προστασία των whistleblowers.
• Απόλυτη διαφάνεια στις δημόσιες προμήθειες και αυτόματη δημοσίευση όλων των συμβάσεων.
• Απλές και σταθερές φορολογικές δομές που μειώνουν τα κίνητρα για απόκρυψη εισοδήματος.

Οι θεσμοί λειτουργούν ως αόρατος μηχανισμός παραγωγικότητας. Χωρίς εμπιστοσύνη και ίσους κανόνες δεν έρχονται επενδύσεις και δεν χτίζεται βιώσιμος πλούτος.

3. Αντιστροφή της υποεπένδυσης
Με τις επενδύσεις σε πραγματικούς όρους να βρίσκονται περίπου 50 ποσοστιαίες μονάδες κάτω από τα επίπεδα του 2008, η ελληνική οικονομία λειτουργεί με μη βιώσιμα χαμηλό κεφαλαιακό απόθεμα.

• Εθνική στρατηγική βιομηχανικής πολιτικής, όπως έκαναν Πολωνία, Τσεχία και Πορτογαλία.
• Ταχεία και προβλέψιμη απονομή αδειών, ώστε να μειωθεί δραστικά ο χρόνος ωρίμανσης επενδυτικών σχεδίων.
• Επενδύσεις σε κρίσιμες υποδομές όπως logistics, σιδηρόδρομοι, λιμάνια, ενέργεια και data centers.
• Στοχευμένα κίνητρα για άμεσες ξένες επενδύσεις σε τομείς υψηλής τεχνολογίας.
• Αξιοποίηση του εθνικού αποταμιευτικού κεφαλαίου μέσω μακροπρόθεσμων επενδυτικών εργαλείων και θεσμικών επενδυτών.

Οι επενδύσεις είναι η βάση για υψηλότερη παραγωγικότητα, καλύτερους μισθούς και σταθερά δημόσια οικονομικά.

4. Οικογενειακές πολιτικές που μειώνουν το κόστος παιδιού
Με δείκτη γονιμότητας στο 1,3 παιδί ανά γυναίκα και πληθυσμό που συρρικνώνεται, η Ελλάδα χρειάζεται πολιτικές που μειώνουν το πραγματικό και το αντιληπτό κόστος της τεκνοποίησης.

• Επιδότηση στέγασης για νέες οικογένειες με σταθερά, προβλέψιμα προγράμματα και όχι αποσπασματικές παρεμβάσεις.
• Καθολική και ποιοτική προσχολική φροντίδα σε κάθε δήμο, ώστε η απόκτηση παιδιών να μην σημαίνει έξοδο από την αγορά εργασίας.
• Ευέλικτες μορφές εργασίας που δεν τιμωρούν μισθολογικά και επαγγελματικά τις γυναίκες και τους γονείς.
• Οικονομικά κίνητρα για δεύτερο και τρίτο παιδί, αξιοποιώντας εμπειρίες χωρών όπως η Γαλλία και η Πορτογαλία.
• Προγράμματα επαναπατρισμού με σταθερή χρηματοδότηση και μακροπρόθεσμο ορίζοντα, όχι μόνο προσωρινά επιδόματα.

Η δημογραφική κρίση δεν είναι μόνο κοινωνικό ζήτημα. Είναι κεντρικός μακροοικονομικός κίνδυνος για τη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού, του συστήματος υγείας και της ανάπτυξης.

5. Στρατηγικός τουρισμός
Ο στόχος δεν πρέπει να είναι απλώς περισσότεροι τουρίστες, αλλά μεγαλύτερη αξία ανά επισκέπτη και μικρότερη επιβάρυνση για τις τοπικές κοινωνίες.

• Ανάπτυξη θεματικών μορφών τουρισμού, όπως ιατρικός, γαστρονομικός, θαλάσσιος, συνεδριακός και πολιτιστικός τουρισμός.
• Ρύθμιση των βραχυχρόνιων μισθώσεων, ώστε να προστατεύονται τα ενοίκια και να περιορίζεται ο υπερτουρισμός σε ευάλωτες περιοχές.
• Διασπορά της τουριστικής δραστηριότητας σε περισσότερους προορισμούς, πέρα από τους ήδη υπερκορεσμένους.
• Ενίσχυση της διασύνδεσης του τουρισμού με την τοπική παραγωγή, ώστε μεγαλύτερο μέρος της δαπάνης να μένει στην ελληνική οικονομία.
• Επενδύσεις σε υποδομές που αυξάνουν τη φέρουσα ικανότητα προορισμών χωρίς να υποβαθμίζουν την ποιότητα ζωής των κατοίκων.

Ο στρατηγικός στόχος είναι σαφής: λιγότερο βάρος στην ποσότητα, περισσότερη έμφαση σε ποιότητα, αξία και βιωσιμότητα.

Συμπέρασμα

Η Ελλάδα που βλέπει ο κόσμος στις καρτ ποστάλ υπάρχει ακόμη. Αλλά μια σύγχρονη οικονομία δεν μπορεί να χρηματοδοτεί συντάξεις, νοσοκομεία και σχολεία μόνο με θάλασσες και ήλιο.

Τα στοιχεία για τον τουρισμό, τη διαφθορά, το χρέος, την παραγωγικότητα και τη δημογραφία δεν είναι τυχαία. Συνθέτουν μια ενιαία οικονομική εικόνα.

Το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει κρίση. Υπάρχει ήδη, απλώς είναι πιο αργή και λιγότερο θορυβώδης από εκείνη του 2009.

Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η Ελλάδα θα επιλέξει τη δύσκολη διαδρομή της αναδιάρθρωσης ή τη συνέχιση μιας διαχειριζόμενης παρακμής.

Το παράθυρο ευκαιρίας παραμένει ανοικτό, αλλά στενεύει.

Το ζητούμενο είναι τι είδους Ελλάδα θα παραδώσει αυτή η γενιά στην επόμενη.