Σβήνουμε τη φωτιά στην αντλία, ενώ καίγονται οι υπηρεσίες

Το νέο πακέτο των 98 εκατ. ευρώ είναι δημοσιονομικά ακίνδυνο, αλλά στοχεύει τον πληθωρισμό του Σεπτεμβρίου και όχι αυτόν του 2027. Το πραγματικό διακύβευμα είναι οι προσδοκίες.

Η κυβέρνηση ανακοίνωσε σήμερα επιδότηση 20 λεπτών το λίτρο στο πετρέλαιο θέρμανσης, 15 λεπτών στο ντίζελ κίνησης και 10 λεπτών στην αμόλυβδη, από τις 15 έως τις 31 Οκτωβρίου. Τα διυλιστήρια προσθέτουν «εθελοντικά» άλλα 20 λεπτά στο πετρέλαιο θέρμανσης και 5 στο ντίζελ. Μαζί με την αύξηση κατά 30% του επιδόματος θέρμανσης, το νέο κόστος για τον προϋπολογισμό φτάνει τα 98 εκατ. ευρώ και η συνολική στήριξη για την ενεργειακή κρίση τα 1,4 δισ. ευρώ. Την ίδια ημέρα η ΕΛΣΤΑΤ έδειξε ότι οι τιμές εισαγωγών στη βιομηχανία αυξήθηκαν κατά 13,8% σε ετήσια βάση τον Αύγουστο. Η πρώτη είδηση απαντά στη δεύτερη. Το ερώτημα είναι αν απαντά σωστά.

Εξέτασα και δύο άλλα θέματα της ημέρας ως κεντρικά: την παρέμβαση του διοικητή της ΤτΕ για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και τα στοιχεία για την επισιτιστική ανασφάλεια. Επέλεξα το ενεργειακό πακέτο, γιατί είναι η μόνη απόφαση πολιτικής της ημέρας με άμεσο κόστος και άμεσο αποδέκτη, και τα άλλα δύο θέματα καταλήγουν σε αυτό.

Τι συμβαίνει στην πραγματικότητα

Η Ελλάδα δέχεται ένα κλασικό σοκ όρων εμπορίου: πληρώνει ακριβότερα ό,τι εισάγει, κυρίως ενέργεια, χωρίς αντίστοιχη άνοδο στις τιμές όσων εξάγει. Τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ το δείχνουν καθαρά. Οι τιμές εισαγωγών από χώρες εκτός ευρωζώνης αυξήθηκαν κατά 23,3%, ενώ από την ευρωζώνη μόλις 1,8%. Το πετρέλαιο κινήθηκε γύρω στα 100 δολάρια το βαρέλι τον Σεπτέμβριο και στις αρχές Οκτωβρίου. Ένα τέτοιο σοκ φτωχαίνει τη χώρα ως σύνολο. Καμία επιδότηση δεν το ακυρώνει, απλώς αποφασίζει ποιος θα σηκώσει το βάρος: ο καταναλωτής στην αντλία, ο φορολογούμενος μέσω του προϋπολογισμού ή, όπως εδώ, εν μέρει τα διυλιστήρια.

Ο κίνδυνος είναι αλλού. Ένα ενεργειακό σοκ γίνεται μόνιμος πληθωρισμός όταν περνά στους μισθούς, στα ενοίκια και στις τιμές των υπηρεσιών, δηλαδή στα λεγόμενα δευτερογενή αποτελέσματα. Εκεί ακριβώς δείχνουν τα στοιχεία του Σεπτεμβρίου.

Τα στοιχεία

Ο εναρμονισμένος πληθωρισμός στην Ελλάδα εκτινάχθηκε στο 5,1% τον Σεπτέμβριο, από 3,7% τον Αύγουστο, έναντι 3,8% στη ζώνη του ευρώ (Διάγραμμα 1). Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον στην ομάδα με τον υψηλότερο πληθωρισμό της νομισματικής ένωσης, μαζί με την Κύπρο, την Ισπανία και τη Βουλγαρία, και 1,3 μονάδα πάνω από τον μέσο όρο.

Η σύνθεση έχει μεγαλύτερη σημασία από το επίπεδο. Η ενέργεια ακρίβυνε κατά 25,4% στην Ελλάδα έναντι 18,8% στη ζώνη του ευρώ, κάτι αναμενόμενο σε μια οικονομία που εισάγει σχεδόν όλα της τα καύσιμα. Ο δομικός πληθωρισμός όμως, που εξαιρεί ενέργεια και τρόφιμα, ανέβηκε στο 4,6% από 3,5% τον Αύγουστο, όταν στη ζώνη του ευρώ είναι 2,5%. Οι υπηρεσίες τρέχουν με 6,4%, διπλάσιο ρυθμό από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο του 3,2% (Διάγραμμα 2). Στον εθνικό δείκτη, η ομάδα «στέγαση» αυξήθηκε κατά 14,7% σε ετήσια βάση, με τα ενοίκια ανάμεσα στους βασικούς παράγοντες. Αυτά δεν είναι τιμές που θα πέσουν όταν υποχωρήσει το Brent.

Το πιο ανησυχητικό νούμερο δεν είναι στο διάγραμμα. Κατά την έρευνα της ΕΚΤ για τον Αύγουστο, τα ελληνικά νοικοκυριά αναμένουν πληθωρισμό 6,2% τους επόμενους 12 μήνες, έναντι περίπου 3% στη ζώνη του ευρώ, και 5% σε ορίζοντα πενταετίας. Όταν οι πολίτες περιμένουν 5% για πέντε χρόνια, ζητούν αντίστοιχες αυξήσεις στους μισθούς και οι ιδιοκτήτες τις ενσωματώνουν στα μισθώματα. Έτσι ένα σοκ προσφοράς γίνεται πληθωρισμός ζήτησης.

Οι επίσημες προβλέψεις δεν έχουν ακόμη προσαρμοστεί. Με μέσο πληθωρισμό 3,8% στο εννεάμηνο, για να ισχύσει η πρόβλεψη της κυβέρνησης για 3,6% το 2026 θα πρέπει το τελευταίο τρίμηνο ο πληθωρισμός να πέσει κατά μέσο όρο στο 3,0%. Η πρόβλεψη της ΤτΕ για 3,5% απαιτεί 2,6%. Το ΔΝΤ, με 4,2%, υπονοεί 5,4% για το τρίμηνο, δηλαδή συνέχιση του ρυθμού του Σεπτεμβρίου (Πίνακας 1). Οι υπολογισμοί είναι δικοί μου και προσεγγιστικοί, γιατί οι προβλέψεις δεν αναφέρονται όλες ακριβώς στον ίδιο δείκτη. Η κατεύθυνση όμως είναι σαφής: μετά τον Σεπτέμβριο, το σενάριο του ΔΝΤ είναι το μόνο που συμβαδίζει με τα δεδομένα.

Απέναντι σε αυτή την εικόνα, το μέτρο της ημέρας κάνει κάτι συγκεκριμένο και περιορισμένο: κατεβάζει την τιμή του πετρελαίου θέρμανσης από περίπου 1,95 σε 1,55 ευρώ το λίτρο, κάτω από τα 1,75 του Απριλίου, και σε περίπου 1,35 ευρώ για όσους λαμβάνουν το επίδομα (Διάγραμμα 3). Για τον Οκτώβριο αυτό θα συγκρατήσει μηχανικά τον μετρούμενο πληθωρισμό. Δεν αγγίζει όμως ούτε τις υπηρεσίες ούτε τα ενοίκια ούτε τις προσδοκίες.

Ποιος κερδίζει, ποιος χάνει

Το πακέτο έχει δύο πολύ διαφορετικά σκέλη. Το επίδομα θέρμανσης είναι στοχευμένο: δόθηκε πέρυσι σε 1,17 εκατ. νοικοκυριά με εισοδηματικά κριτήρια και φέτος ανεβαίνει έως τα 1.560 ευρώ. Αυτό είναι σωστά σχεδιασμένη πολιτική. Η επιδότηση στην αντλία είναι καθολική: την παίρνει όποιος αγοράζει, ανάλογα με το πόσο αγοράζει. Μια μεγάλη μονοκατοικία με υψηλό εισόδημα, που δεν δικαιούται επίδομα, κερδίζει περισσότερα ευρώ από ένα μικρό διαμέρισμα. Η διεθνής εμπειρία με τις επιδοτήσεις καυσίμων είναι σταθερή σε αυτό: σε απόλυτα ποσά, το μεγαλύτερο όφελος καταλήγει στα πιο εύπορα νοικοκυριά.

Την ίδια στιγμή, τα δεδομένα για όσους δυσκολεύονται είναι σκληρά. Το 7,5% του πληθυσμού δήλωσε μέτρια ή σοβαρή επισιτιστική ανασφάλεια το 2025, κατά την ΕΛΣΤΑΤ, και το 82% των ερωτηθέντων της Metron Analysis λέει ότι δυσκολεύεται να τα βγάλει πέρα. Αυτά τα νοικοκυριά συχνά δεν θερμαίνονται με πετρέλαιο, αλλά με ηλεκτρισμό ή φυσικό αέριο, όπου οι τιμές τον Σεπτέμβριο ανέβηκαν κατά 15% και 55,2% αντίστοιχα. Για αυτούς, τα 20 λεπτά στο πετρέλαιο λένε πολύ λίγα. Τα διυλιστήρια, τέλος, εμφανίζονται ως συνεισφέροντες, όμως η «εθελοντική» έκπτωση είναι στην ουσία ένας άτυπος φόρος, χωρίς νόμο, χωρίς έλεγχο και χωρίς εγγύηση ότι δεν θα ανακτηθεί αργότερα σε άλλα προϊόντα.

Τι σημαίνει για την πολιτική

Οι αγορές τιμολογούν, κατά τα στοιχεία της 8ης Οκτωβρίου, αύξηση επιτοκίων κατά 25 μονάδες βάσης από την ΕΚΤ τον Δεκέμβριο. Αν συμβεί, η νομισματική πολιτική θα σφίγγει ενώ η ελληνική δημοσιονομική πολιτική θα στηρίζει τη ζήτηση. Αυτό έχει νόημα μόνο αν η στήριξη είναι στοχευμένη και προσωρινή. Μια καθολική επιδότηση τιμής κάνει το αντίθετο από ό,τι χρειάζεται: κρατά χαμηλά το οριακό κόστος της κατανάλωσης ενέργειας, άρα και τις εισαγωγές, σε μια χώρα που κατά το ΔΝΤ θα έχει έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών 6,6% του ΑΕΠ φέτος.

Η δημοσιονομική πλευρά δεν είναι το πρόβλημα. Τα 46 εκατ. ευρώ για δύο εβδομάδες είναι ασήμαντα μπροστά στα 1,4 δισ. της συνολικής στήριξης, και η χώρα έχει πρωτογενή πλεονάσματα. Το πρόβλημα είναι το προηγούμενο. Ο υπουργός ήδη προανήγγειλε νέα μέτρα για το πρώτο δεκαπενθήμερο του Νοεμβρίου. Κάθε δεκαπενθήμερο που ανανεώνεται, η επιδότηση στην αντλία γίνεται πιο δύσκολο να καταργηθεί και πιο ακριβή. Από τα 1,4 δισ., τα 541 εκατ. είναι ήδη μόνιμα μέτρα.

Τι πρέπει να γίνει

Πρώτον, μεταφορά των χρημάτων της αντλίας στο επίδομα. Τα 46 εκατ. ευρώ της καθολικής επιδότησης αντιστοιχούν σε περίπου 39 ευρώ ανά νοικοκυριό αν μοιραστούν και στα 1,17 εκατ. δικαιούχους του επιδόματος θέρμανσης, ή περίπου 79 ευρώ αν συγκεντρωθούν στο φτωχότερο μισό τους. Για τα νοικοκυριά που θερμαίνονται με ρεύμα ή αέριο, η ίδια υποδομή μπορεί να δώσει ισοδύναμη ενίσχυση μέσω του λογαριασμού. Η αντίρρηση είναι ο χρόνος: η πλατφόρμα ανοίγει στις 10 Νοεμβρίου και η προκαταβολή έρχεται στις 23 Δεκεμβρίου, ενώ ο χειμώνας αρχίζει νωρίτερα. Η απάντηση είναι να επισπευσθεί η προκαταβολή, όχι να μοιράζεται έκπτωση σε όλους.

Δεύτερον, θεσμοθέτηση της συμβολής των διυλιστηρίων. Αν η κυβέρνηση κρίνει ότι τα περιθώρια διύλισης είναι υπερβολικά, να το νομοθετήσει ως προσωρινή, ρητή εισφορά με ημερομηνία λήξης και δημοσιευμένο έλεγχο της μετακύλισης από την Επιτροπή Ανταγωνισμού. Οι «συμφωνίες κυρίων» δεν ελέγχονται και δημιουργούν προσδοκίες για αντισταθμίσεις αργότερα. Η αντίρρηση είναι ο κίνδυνος για τις επενδύσεις και η νομική αμφισβήτηση. Ένας σαφής, προσωρινός κανόνας είναι λιγότερο επικίνδυνος από μια αδιαφανή πίεση που επαναλαμβάνεται κάθε δεκαπέντε ημέρες.

Τρίτον, κανόνας εξόδου και στροφή στις υπηρεσίες. Κάθε ανανέωση της επιδότησης να συνδέεται με προκαθορισμένο όριο τιμής του Brent και να λήγει αυτόματα όταν η τιμή πέσει κάτω από αυτό. Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση πρέπει να μιλήσει για το πρόβλημα που δείχνουν τα στοιχεία: στέγαση και υπηρεσίες. Αυτό σημαίνει αύξηση της προσφοράς κατοικίας και αυστηρότερο έλεγχο ανταγωνισμού σε αγορές υπηρεσιών, όχι νέες επιδοτήσεις. Η αντίρρηση είναι ότι τα αποτελέσματα αργούν και δεν φαίνονται πριν από εκλογές. Γι’ αυτό ακριβώς πρέπει να ξεκινήσουν τώρα.

Η ουσία

Το σημερινό πακέτο δεν θα βλάψει τα δημόσια οικονομικά και θα ανακουφίσει πολλά νοικοκυριά τον Οκτώβριο. Αντιμετωπίζει όμως τον πληθωρισμό σαν να ήταν ακόμη ένα πρόβλημα της αντλίας. Τα στοιχεία του Σεπτεμβρίου λένε κάτι άλλο: ο πληθωρισμός στην Ελλάδα έχει περάσει στις υπηρεσίες, στη στέγαση και στις προσδοκίες, και εκεί οι εκπτώσεις στα καύσιμα δεν φτάνουν. Η κυβέρνηση έχει τον δημοσιονομικό χώρο να βοηθήσει. Πρέπει να τον ξοδέψει στους ανθρώπους που τον χρειάζονται και στα προβλήματα που θα μείνουν όταν πέσει το πετρέλαιο.

Νικόλαος Αντωνακάκης, Καθηγητής Οικονομικών, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, UNIC Athens