Το Ταμείο Ανάκαμψης θα απορροφηθεί σχεδόν ολόκληρο. Το ερώτημα είναι τι αγοράσαμε

Η χώρα έχει εισπράξει 24,6 από τα 35,95 δισ. ευρώ. Τα υπόλοιπα κρίνονται μέσα στους επόμενους μήνες, αλλά ο στόχος που θα θεωρηθεί ότι επιτεύχθηκε δεν είναι πια ακριβώς ο ίδιος με εκείνον του 2021.

Στις 31 Αυγούστου 2026 έκλεισε το παράθυρο υλοποίησης του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών ανακοίνωσε ότι ολοκληρώθηκε το φυσικό αντικείμενο των έργων, επενδύσεων και μεταρρυθμίσεων που συνδέονται με τα ορόσημα του τελευταίου ελληνικού αιτήματος εκταμίευσης: 117 ορόσημα και στόχοι στο σκέλος των επιχορηγήσεων και έξι στο δανειακό.

Ο κυβερνητικός απολογισμός μιλά για επιτυχή ολοκλήρωση. Η αντιπολίτευση μιλά για εκπτώσεις και περικοπές. Και οι δύο πλευρές φωτίζουν ένα μέρος της πραγματικότητας. Καμία, όμως, δεν απαντά πλήρως στο βασικό οικονομικό ερώτημα: τι ακριβώς αγοράσαμε με σχεδόν 36 δισ. ευρώ και τι θα μείνει στην πραγματική οικονομία μετά το κλείσιμο του Ταμείου;

Τι σημαίνει ότι το Ταμείο «έληξε»

Το Ταμείο Ανάκαμψης δεν πληρώνει απλώς δαπάνες. Πληρώνει ορόσημα και στόχους. Είναι το πρώτο μεγάλο ευρωπαϊκό εργαλείο performance-based financing, στο οποίο η εκταμίευση δεν συνδέεται πρωτίστως με τιμολόγια, αλλά με την επαλήθευση ότι μια συγκεκριμένη και εκ των προτέρων ποσοτικοποιημένη δέσμευση εκπληρώθηκε.

Αυτό αλλάζει τη φύση του κινδύνου.
Δεν κινδυνεύεις να χάσεις χρήματα μόνο επειδή ξόδεψες λανθασμένα.
Κινδυνεύεις να τα χάσεις επειδή δεν παρέδωσες όσα δεσμεύτηκες να παραδώσεις.

Από εδώ και πέρα, το χρονοδιάγραμμα είναι ασυνήθιστα σφιχτό. Οι εργασίες που έγιναν μετά τις 31 Αυγούστου δεν προσμετρώνται, όσο καλά και αν τεκμηριωθούν αργότερα. Αυτό που μένει είναι ο έλεγχος των αποδεικτικών στοιχείων και η τελική ευρωπαϊκή αξιολόγηση.

Οι αριθμοί, χωρίς στολίδια

Από τα 35,95 δισ. ευρώ του «Ελλάδα 2.0», τα 18,22 δισ. αφορούν επιχορηγήσεις και τα 17,73 δισ. δάνεια. Η Ελλάδα έχει εισπράξει 24,6 δισ. ευρώ μέσω επτά ολοκληρωμένων αιτημάτων επιχορηγήσεων και έξι δανείων, έχοντας καλύψει 204 ορόσημα. Το ποσό αντιστοιχεί στο 68,5% του συνολικού σχεδίου και στο 10,93% του ελληνικού ΑΕΠ του 2023.

Το 8ο αίτημα επιχορηγήσεων και το 7ο δανείων υποβλήθηκαν στις 25 Μαΐου 2026, καλύπτουν 49 ορόσημα και στόχους και αντιστοιχούν σε 4,5 δισ. ευρώ, εκ των οποίων 866 εκατ. σε επιχορηγήσεις και 3,68 δισ. σε δάνεια. Αν εγκριθούν πλήρως, οι συνολικές εκταμιεύσεις θα ανέλθουν στα 29,1 δισ. ευρώ.

Το τελικό αίτημα φέρει το βαρύτερο φορτίο: 123 ορόσημα και 6,7 δισ. ευρώ, εκ των οποίων 4,4 δισ. επιχορηγήσεις και 2,3 δισ. δάνεια.

Με την υποβολή του Μαΐου η χώρα έφτασε τα 238 ορόσημα, ποσοστό 62%, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 60%. Η διαφορά των δύο ποσοστιαίων μονάδων δεν στοιχειοθετεί πρωτιά. Δείχνει ότι η Ελλάδα βρίσκεται περίπου στον μέσο όρο ενός μηχανισμού που αντιμετώπισε δυσκολίες σχεδόν παντού.

Το θετικό αποτύπωμα είναι πραγματικό

Η κριτική δεν πρέπει να μηδενίζει όσα έγιναν. Το Ταμείο άφησε χειροπιαστό αποτύπωμα σε κρίσιμες υποδομές, στη δημόσια διοίκηση και στις επιχειρήσεις.

Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις έλαβαν 1,66 δισ. ευρώ σε εγκεκριμένες επιχορηγήσεις. Στο δανειακό σκέλος, το 60% των συμβάσεων αφορούσε μικρομεσαίες επιχειρήσεις, με επενδυτικά σχέδια ύψους 5,9 δισ. ευρώ. Όποιος ισχυρίζεται ότι το Ταμείο δεν άφησε αποτύπωμα, δεν κοιτάζει τα στοιχεία.

Ο παρονομαστής μετακινήθηκε

Εδώ βρίσκεται το στοιχείο που συχνά χάνεται στη δημόσια συζήτηση. Η σχεδόν πλήρης απορρόφηση κατέστη εφικτή εν μέρει επειδή ο στόχος αναθεωρήθηκε στο παρά πέντε. Στις 8 Μαΐου 2026 η Ελλάδα ζήτησε τροποποίηση του σχεδίου βάσει του άρθρου 21 του Κανονισμού (ΕΕ) 2021/241. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσε την πρόταση στις 23 Ιουλίου και το Συμβούλιο ενέκρινε την αναθεώρηση στις 25 Αυγούστου, μόλις έξι ημέρες πριν από τη λήξη της προθεσμίας. Η αναθεώρηση αφορά 111 μέτρα.

Χρηματοδοτικά, η μεταβολή είναι σχεδόν ουδέτερη. Οι επιχορηγήσεις των 18,220 δισ. και τα δάνεια των 17,728 δισ. παραμένουν αμετάβλητα, ενώ το συνολικό εκτιμώμενο κόστος του σχεδίου μειώνεται κατά 76,24 εκατ. ευρώ, μόλις κατά 0,21%. Επομένως, ο ισχυρισμός ότι «κόπηκαν 111 έργα» είναι ανακριβής. Είναι όμως εξίσου ανακριβές να παρουσιάζεται η αναθεώρηση ως τεχνική λεπτομέρεια χωρίς ουσιαστικές συνέπειες.

Το βάρος πέφτει κυρίως στις περιπτώσεις χαμηλότερης ζήτησης και στις καθαρές μειώσεις παραδοτέων. Όταν ένα πρόγραμμα ενεργειακής αναβάθμισης δεν βρίσκει τη ζήτηση που είχε προβλεφθεί, το πρόβλημα σπάνια είναι η ζήτηση καθαυτή. Συνήθως είναι ο σχεδιασμός του κινήτρου, οι όροι συμμετοχής, η γραφειοκρατία ή η αδυναμία των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων να καλύψουν την ίδια συμμετοχή.

Τα χρήματα δεν χάθηκαν. Άλλαξαν προορισμό

Οι πόροι που ελευθερώθηκαν δεν εξαφανίστηκαν. Μετακινήθηκαν προς νέες προτεραιότητες. Δύο από αυτές απορροφούν συνολικά 720,9 εκατ. ευρώ.

Ενισχύονται επίσης το «Αναβαθμίζω το Σπίτι μου», τα έργα λυμάτων, ο προσεισμικός έλεγχος κτιρίων, οι μικροδορυφόροι, ο Ε65 και οι αποκαταστάσεις από τις κακοκαιρίες Daniel και Elias. Δεν προκύπτει, όμως, από τα δημοσιευμένα έγγραφα ποια ακριβώς παλαιά παραδοτέα άνοιξαν τον δημοσιονομικό χώρο για κάθε νέα προτεραιότητα. Αυτό είναι το σοβαρότερο κενό διαφάνειας της αναθεώρησης.

Ποιοι πλήρωσαν την επιτάχυνση

Μια αναθεώρηση σχεδόν ουδέτερη ως προς τα ευρώ δεν είναι κατ' ανάγκην ουδέτερη ως προς τους ανθρώπους. Σε κοινωνικές δράσεις της ΔΥΠΑ, προγράμματα συνολικού ύψους τουλάχιστον 260,6 εκατ. ευρώ είτε απεντάχθηκαν είτε περιορίστηκαν δραστικά, σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιοποίησε ο Πανελλήνιος Σύλλογος Υπαλλήλων ΟΑΕΔ.

Ας είμαστε ακριβείς ως προς το μέγεθος. Τα 260,6 εκατ. ευρώ είναι περίπου το 0,7% του συνολικού φακέλου. Δεν κρίνεται εκεί η μακροοικονομική εικόνα της χώρας. Κρίνεται, όμως, το ποιος έχει φωνή όταν μια διοίκηση καλείται να περικόψει γρήγορα. Οι δικαιούχοι του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος, οι άστεγοι, οι Ρομά και οι οικογένειες ατόμων στο φάσμα του αυτισμού δεν διαθέτουν την ίδια θεσμική ισχύ με έναν οργανωμένο κλάδο ή έναν μεγάλο φορέα υποδομών.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η μεταφορά πόρων προς τα δίκτυα και την υπολογιστική ισχύ είναι κατ' ανάγκην λανθασμένη. Υπάρχει σοβαρό οικονομικό επιχείρημα ότι η χωρητικότητα του ηλεκτρικού δικτύου ή μια υποδομή τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να έχει υψηλότερη μακροχρόνια απόδοση από ένα πρόσθετο voucher. Το επιχείρημα, όμως, πρέπει να διατυπωθεί δημόσια και να υποβληθεί σε αξιολόγηση. Μια μετατόπιση 720,9 εκατ. ευρώ δεν μπορεί να εξαντλείται σε έναν πίνακα αναθεώρησης.

Το επενδυτικό κενό του 2027

Το μεγαλύτερο μακροοικονομικό ζήτημα δεν είναι μόνο αν θα εισπραχθούν τα τελευταία 6,7 δισ. ευρώ. Είναι τι θα συμβεί μετά. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τοποθετεί την ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας στο 1,8% το 2026 και στο 1,6% το 2027, αποδίδοντας ρητά μέρος της επιβράδυνσης στη λήξη του Μηχανισμού.

Η ταμειακή εικόνα είναι ακόμη πιο απότομη. Το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων υποχωρεί από 16,7 δισ. ευρώ το 2026 σε 10,6 δισ. το 2027, πριν ανακάμψει σταδιακά στα 14,2 δισ. το 2030. Πρόκειται για κενό 6,1 δισ. ευρώ μέσα σε έναν χρόνο, ποσό που αντιστοιχεί σε κάτι λιγότερο από 2,5 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ σε δημόσια επενδυτική δαπάνη.

Οι αντικαταστάτες υπάρχουν, αλλά είναι πιο αργοί και μικρότεροι από όσο υποδηλώνουν οι τίτλοι. Το ΕΣΠΑ 2021-2027 διαθέτει σημαντικούς αδιάθετους πόρους, ενώ το νέο Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης 2026-2030 ανακοινώθηκε με τίτλο 23 δισ. ευρώ. Ο προϋπολογισμός του, όμως, μετά την πρώτη αναθεώρηση ανέρχεται σε 13,55 δισ. και φτάνει τα 17,1 δισ. μόνο με δυνατότητα υπερδέσμευσης 30%. Η απόσταση ανάμεσα στα 23 και στα 13,55 δισ. δεν είναι λογιστική λεπτομέρεια. Είναι η απόσταση ανάμεσα στην εξαγγελία και στη γραμμή του προϋπολογισμού.

Αργότερα, το προτεινόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034 μπορεί να κατευθύνει περίπου 49,5 δισ. ευρώ προς την Ελλάδα, με το μεγαλύτερο μέρος να αφορά την πολιτική συνοχής και την Κοινή Αγροτική Πολιτική. Κανένα από αυτά τα ευρώ, όμως, δεν καλύπτει εγκαίρως το 2027. Και αυτή ακριβώς είναι η χρονιά του κενού.

Τρεις αποφάσεις που δεν μπορούν να περιμένουν

1. Μεταφορά της διοικητικής τεχνογνωσίας του Ταμείου στο ΕΣΠΑ Το κρίσιμο περιουσιακό στοιχείο δεν είναι το οργανόγραμμα, αλλά οι άνθρωποι, τα κλιμάκια, τα εργαλεία παρακολούθησης και η εμπειρία συμβασιοποίησης. Η διοικητική μηχανή που δημιουργήθηκε δεν πρέπει να διαλυθεί τη στιγμή που απαιτείται για να επιταχύνει τα επόμενα χρηματοδοτικά εργαλεία.
2. Πλήρης δημοσιοποίηση του πίνακα αντιστοίχισης της αναθεώρησης Η κοινωνία δικαιούται να γνωρίζει ποιο ποσό αφαιρέθηκε από ποιο μέτρο και σε ποια νέα προτεραιότητα κατευθύνθηκε. Ένα πρόγραμμα που ισοδυναμεί περίπου με το 11% του ΑΕΠ οφείλει έναν πλήρη και αναγνώσιμο λογαριασμό.
3. Αποκατάσταση των κρίσιμων κοινωνικών δράσεων με εθνικούς πόρους Τα 260,6 εκατ. ευρώ των περικοπών της ΔΥΠΑ αντιστοιχούν περίπου στο 2,5% του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων του 2027. Η επαναφορά παρεμβάσεων για το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, τους αστέγους και τα άτομα στο φάσμα του αυτισμού είναι δημοσιονομικά εφικτή και κοινωνικά αναγκαία.