Τέμπη και κάλπη: πού καταγράφηκε το πολιτικό κόστος της τραγωδίας;

Μπορεί μια τραγωδία που συνδέεται με κρατική αποτυχία να αφήσει μετρήσιμο αποτύπωμα στην κάλπη; Και αν ναι, αυτό το αποτύπωμα είναι εθνικό ή κυρίως τοπικό;

Αυτά είναι τα ερωτήματα που εξετάζω στη νέα μου ερευνητική εργασία για το δυστύχημα των Τεμπών. Η απάντηση που δίνουν τα δεδομένα είναι σαφής, αλλά και πιο σύνθετη από τη δημόσια συζήτηση που ακολούθησε την τραγωδία.

Το βασικό εύρημα είναι το εξής: στις κοινότητες που έχασαν κατοίκους, η εκλογική επίδοση της κυβέρνησης υποχώρησε περισσότερο και η συμμετοχή στην κάλπη μειώθηκε περισσότερο σε σχέση με άλλες συγκρίσιμες περιοχές. Το αποτύπωμα αυτό, όμως, ήταν κυρίως τοπικό, βραχύβιο και μικρό σε εθνική κλίμακα.

Το ερώτημα της έρευνας

Στις 28 Φεβρουαρίου 2023, η μετωπική σύγκρουση τρένων στα Τέμπη κόστισε τη ζωή σε 57 ανθρώπους. Μέσα σε λίγες ημέρες, οι χρόνιες αδυναμίες του σιδηροδρομικού συστήματος και οι καθυστερήσεις στον εκσυγχρονισμό του είχαν βρεθεί στο κέντρο της δημόσιας συζήτησης.

Δώδεκα εβδομάδες αργότερα ακολούθησαν οι εθνικές εκλογές του Μαΐου 2023. Το χρονικό αυτό διάστημα δίνει μια σπάνια ευκαιρία να εξεταστεί αν η τοπική εμπειρία της απώλειας συνδέθηκε με διαφορετική εκλογική συμπεριφορά.

Για τη μελέτη συνέδεσα τα αποτελέσματα κάθε εκλογικού τμήματος από έξι εκλογικές αναμετρήσεις μεταξύ 2015 και 2024 με τη δημοτική ενότητα στην οποία ανήκει. Το τελικό δείγμα περιλαμβάνει 1.031 δημοτικές ενότητες. Από τα θύματα, για 50 κατοίκους Ελλάδας μπορούσε να προσδιοριστεί η δημοτική ενότητα καταγωγής ή κατοικίας τους. Οι απώλειες αυτές κατανέμονται σε 28 διαφορετικές δημοτικές ενότητες.

Το βασικό εύρημα

Στις εκλογές του Μαΐου 2023, όσο μεγαλύτερη ήταν η τοπική έκθεση στην απώλεια, τόσο μεγαλύτερη ήταν και η σχετική εκλογική υποχώρηση της Νέας Δημοκρατίας.

Πιο συγκεκριμένα, για κάθε έναν νεκρό ανά 10.000 εγγεγραμμένους ψηφοφόρους, η μεταβολή του ποσοστού της ΝΔ ήταν περίπου 0,6 ποσοστιαίες μονάδες χαμηλότερη σε σχέση με συγκρίσιμες περιοχές της ίδιας εκλογικής περιφέρειας.

Όταν αντί για το ποσοστό επί των έγκυρων ψηφοδελτίων εξετάζω τις ψήφους της ΝΔ ως ποσοστό του συνόλου των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων, η πτώση είναι περίπου 0,5 ποσοστιαίες μονάδες.

Την ίδια στιγμή, καταγράφεται και πτώση στη συμμετοχή. Η προσέλευση στην κάλπη μειώθηκε κατά περίπου 0,3 έως 0,6 ποσοστιαίες μονάδες, ανάλογα με τη σύγκριση που χρησιμοποιείται.

Με απλά λόγια, οι κοινότητες που έχασαν δικούς τους ανθρώπους φαίνεται να απομακρύνθηκαν περισσότερο από την κυβερνητική παράταξη και, ταυτόχρονα, να ψήφισαν λιγότερο.

Η αντίδραση δεν ήταν ίδια παντού

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα είναι ότι η σχέση αυτή δεν κατανέμεται ομοιόμορφα σε όλη τη χώρα. Συγκεντρώνεται κυρίως σε έξι μικρές κοινότητες, όπου η αναλογία θυμάτων προς τον αριθμό των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων ήταν σχετικά υψηλή.

Σε αυτές τις περιοχές, η μεταβολή της εκλογικής επίδοσης της ΝΔ ήταν περίπου 1,9 ποσοστιαίες μονάδες πιο αρνητική σε σχέση με περιοχές χωρίς απώλειες.

Το εύρημα αυτό έχει μια κοινωνική διάσταση που δύσκολα αποτυπώνεται μόνο με αριθμούς. Τρεις απώλειες σε μια μεγάλη πόλη αποτελούν μια τεράστια ανθρώπινη τραγωδία, αλλά η άμεση κοινωνική εγγύτητα αφορά σχετικά μικρότερο μέρος του πληθυσμού. Μία απώλεια σε μια μικρή κοινότητα μπορεί να επηρεάζει συγγενείς, φίλους, συμμαθητές, συναδέλφους και γείτονες σε πολύ μεγαλύτερη αναλογία.

Τα δεδομένα δεν επιτρέπουν να παρατηρήσω απευθείας αυτά τα κοινωνικά δίκτυα. Δείχνουν όμως ότι το εκλογικό αποτύπωμα είναι εντονότερο εκεί όπου η απώλεια ήταν κοινωνικά πιο κοντινή.

Τι άλλαξε από τον Μάιο στον Ιούνιο

Οι δεύτερες εκλογές του Ιουνίου 2023 δείχνουν μια διαφορετική δυναμική. Οι πληγείσες περιοχές δεν κινούνται ακριβώς όπως η υπόλοιπη χώρα μεταξύ των δύο γύρων.

Η ΝΔ ανακτά μέρος της σχετικής απώλειάς της. Παράλληλα, αυξάνεται η ψήφος προς μικρότερα κόμματα. Όταν τα αποτελέσματα εξετάζονται ανά κόμμα, η διαφοροποίηση προέρχεται σχεδόν αποκλειστικά από τη Νίκη, η οποία είχε μείνει οριακά κάτω από το όριο εισόδου στη Βουλή τον Μάιο και μπήκε στη Βουλή τον Ιούνιο.

Αυτό είναι συμβατό με την ιδέα ότι η μορφή της πολιτικής δυσαρέσκειας μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με το εκλογικό περιβάλλον. Τον Μάιο η αποχή φαίνεται να έχει μεγαλύτερη σημασία. Τον Ιούνιο, όταν η έκβαση της εκλογής ήταν πολύ λιγότερο αβέβαιη, μέρος της διαφοροποίησης εμφανίζεται στην ψήφο προς ένα μικρότερο κόμμα.

Δεν μπορούμε όμως να συμπεράνουμε ότι οι ίδιοι άνθρωποι που απείχαν τον Μάιο ψήφισαν Νίκη τον Ιούνιο. Τα δεδομένα είναι συγκεντρωτικά και όχι ατομικά. Αυτό που παρατηρείται είναι ότι οι ίδιες κοινότητες μετακινήθηκαν διαφορετικά από την υπόλοιπη χώρα μεταξύ των δύο αναμετρήσεων.

Τι μας λέει η εξέλιξη πριν και μετά τα Τέμπη;

Για να ελεγχθεί αν οι περιοχές αυτές είχαν ήδη διαφορετική πολιτική πορεία πριν από το δυστύχημα, η ανάλυση εξετάζει και τις προηγούμενες εκλογές.

Εδώ εμφανίζεται μια σημαντική επιφύλαξη: αρκετές από τις κοινότητες που αργότερα έχασαν κατοίκους είχαν κινηθεί περισσότερο προς τη Νέα Δημοκρατία μεταξύ 2015 και 2019. Αυτό σημαίνει ότι ένα μέρος της μεταβολής μετά το 2019 μπορεί να συνδέεται με επιστροφή από μια ιδιαίτερα θετική προηγούμενη εκλογική επίδοση.

Γι' αυτό και η έρευνα δεν αντιμετωπίζει το αποτέλεσμα ως πείραμα και δεν ισχυρίζεται ότι αποδεικνύει αιτιότητα.

Και τι συνέβη κοντά στη σιδηροδρομική γραμμή;

Ένα ακόμη ενδιαφέρον αποτέλεσμα προκύπτει όταν εξετάζονται χωριστά οι περιοχές που βρίσκονται κοντά στον βασικό σιδηροδρομικό άξονα Αθήνας και Θεσσαλονίκης αλλά δεν έχασαν κατοίκους.

Αν η αποκάλυψη των προβλημάτων του σιδηροδρόμου είχε δημιουργήσει μια ιδιαίτερη τοπική εκλογική αντίδραση στις περιοχές που βρίσκονται πιο κοντά στη γραμμή, θα περιμέναμε να εμφανίζεται εκεί μια πρόσθετη αρνητική μεταβολή για την κυβέρνηση.

Δεν εμφανίζεται.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πολίτες της υπόλοιπης χώρας δεν επηρεάστηκαν από όσα αποκαλύφθηκαν για τον σιδηρόδρομο. Η πληροφορία ήταν πανελλαδική και η συγκεκριμένη ερευνητική μέθοδος δεν μπορεί να μετρήσει ένα κοινό εθνικό σοκ.

Μπορεί όμως να δείξει κάτι πιο περιορισμένο: η φυσική εγγύτητα προς τη σιδηροδρομική γραμμή δεν συνδέεται με πρόσθετη τοπική εκλογική αντίδραση, ενώ η τοπική απώλεια συνδέεται.

Πόσο μεγάλο ήταν τελικά το πολιτικό κόστος;

Σε εθνική κλίμακα, το μέγεθος είναι μικρό.

Η εκτιμώμενη συνολική απώλεια για τη ΝΔ στις εκλογές του Μαΐου 2023 είναι περίπου 1.800 ψήφοι, με σημαντικό εύρος στατιστικής αβεβαιότητας. Η αντίστοιχη μείωση στην προσέλευση υπολογίζεται περίπου σε 1.700 ψηφοφόρους.

Σε μια εκλογή που κρίθηκε με διαφορά περίπου είκοσι ποσοστιαίων μονάδων, αυτοί οι αριθμοί δεν μπορούσαν να αλλάξουν το εκλογικό αποτέλεσμα.

Μια από τις σοβαρότερες κρατικές αποτυχίες των τελευταίων ετών άφησε στην πρώτη κάλπη που ακολούθησε ένα ορατό αλλά μικρό πανελλαδικό εκλογικό αποτύπωμα. Το ισχυρότερο ίχνος της εμφανίζεται τοπικά, εκεί όπου η απώλεια ήταν άμεση.

Οι απαραίτητες επιφυλάξεις

Η μελέτη αυτή είναι παρατηρησιακή. Δεν πρόκειται για πείραμα και δεν μπορεί να αποδείξει με απόλυτη βεβαιότητα αιτιώδη σχέση.

Οι περιοχές που έχασαν κατοίκους δεν αποτελούν ένα τυχαίο δείγμα της Ελλάδας. Έχουν κατά μέσο όρο μεγαλύτερο εκλογικό σώμα, βρίσκονται πιο κοντά στον σιδηρόδρομο, εμφανίζουν ορισμένες κοινωνικοοικονομικές διαφορές και είχαν κινηθεί περισσότερο προς τη ΝΔ μεταξύ 2015 και 2019.

Η στατιστική ανάλυση λαμβάνει υπόψη πολλές από αυτές τις διαφορές και εξετάζει τα αποτελέσματα με πολλαπλές εναλλακτικές προδιαγραφές και μεθόδους στατιστικού ελέγχου. Ωστόσο, δεν μπορεί να αποκλείσει κάθε μη παρατηρούμενο παράγοντα.

Υπάρχει και μία δεύτερη σημαντική επιφύλαξη. Όταν οι τρεις βασικές ερευνητικές υποθέσεις εξετάζονται ως ενιαία οικογένεια και εφαρμόζεται αυστηρή διόρθωση για πολλαπλούς στατιστικούς ελέγχους, καμία δεν παραμένει στατιστικά σημαντική στο όριο του 5%.

Αυτό δεν ακυρώνει τα επιμέρους αποτελέσματα, αλλά επιβάλλει μεγαλύτερη προσοχή στην ερμηνεία τους. Και αυτή ακριβώς είναι η διαφορά ανάμεσα στην επιστημονική ανάλυση και στην πολιτική επιχειρηματολογία.

Τι μας λένε τελικά τα Τέμπη για την πολιτική λογοδοσία;

Η έρευνα δεν μπορεί να απαντήσει στο αν «η Ελλάδα συνολικά τιμώρησε την κυβέρνηση για τα Τέμπη».

Μπορεί όμως να απαντήσει σε ένα στενότερο και, κατά τη γνώμη μου, εξίσου σημαντικό ερώτημα:

Οι κοινωνίες που έχασαν ανθρώπους αντέδρασαν διαφορετικά στην κάλπη;

Τα δεδομένα δείχνουν ότι στις κοινότητες αυτές η στήριξη προς την κυβέρνηση και η συμμετοχή υποχώρησαν περισσότερο σε σχέση με άλλες συγκρίσιμες περιοχές, ιδιαίτερα στις μικρότερες κοινότητες όπου η απώλεια ήταν κοινωνικά πιο κοντινή.

Το άμεσο εκλογικό αποτύπωμα της τραγωδίας φαίνεται επομένως να ήταν κυρίως τοπικό, σύντομο και κοινωνικά εγγύς. Όχι μια σαφής πανελλαδική εκλογική καταδίκη, αλλά μια πιο καθαρή πολιτική διαφοροποίηση εκεί όπου η απώλεια είχε πρόσωπο, οικογένεια και κοινότητα.

Δύο χρόνια αργότερα, οι πολύ μεγαλύτερες κινητοποιήσεις γύρω από τα Τέμπη έδειξαν ότι η κοινωνική και πολιτική σημασία του γεγονότος είχε πλέον ξεπεράσει κατά πολύ το τοπικό εκλογικό αποτύπωμα του 2023.

Και αυτό γεννά ίσως το επόμενο ερευνητικό ερώτημα: πότε και πώς μια προσωπική και τοπική απώλεια μετατρέπεται σε ευρύτερο αίτημα πολιτικής λογοδοσίας;

Σημείωση: Το άρθρο βασίζεται στο working paper μου “Local Bereavement and Electoral Punishment after the Tempi Rail Crash”, διαθέσιμο στο SSRN: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=7456263. Η μελέτη χρησιμοποιεί δημόσια διαθέσιμα δεδομένα από το Υπουργείο Εσωτερικών και την ΕΛΣΤΑΤ και βρίσκεται σε ακαδημαϊκή διαδικασία αξιολόγησης.