Ένα σχέδιο για την οριστική ανάκαμψη: δέκα μεταρρυθμίσεις για την Ελλάδα, με σειρά προτεραιότητας, κόστος και χρονοδιάγραμμα

Η Ελλάδα αναπτύσσεται ταχύτερα από την Ευρωζώνη, έχει ανακτήσει την επενδυτική βαθμίδα και μειώνει το χρέος της ταχύτερα από κάθε άλλη χώρα της ζώνης του ευρώ. Και όμως παράγει ανά ώρα εργασίας λίγο περισσότερο από το μισό του ευρωπαϊκού μέσου, επενδύει πέντε μονάδες του ΑΕΠ λιγότερο από τους εταίρους της, γεννά τα λιγότερα παιδιά στην ιστορία της και έχει το υψηλότερο χρέος της Ένωσης. Τα δύο αυτά πορτρέτα είναι της ίδιας χώρας. Το σχέδιο που ακολουθεί απαντά στο δεύτερο, χωρίς να θέσει σε κίνδυνο το πρώτο.

Τις τελευταίες ημέρες αξιολόγησα στη στήλη αυτή τα προγράμματα που ακούστηκαν στη ΔΕΘ 2026 και κατέληξα σε ένα κοινό συμπέρασμα για όλα: είναι προγράμματα ζήτησης σε μια οικονομία που έχει πρόβλημα προσφοράς. Ένας συνάδελφος με ρώτησε, δικαίως, τι θα πρότεινα εγώ. Το κείμενο αυτό είναι η απάντηση. Δεν είναι εκλογικό πρόγραμμα, γιατί δεν υπόσχεται τίποτα σε κανέναν πριν από το 2028. Είναι ένα σχέδιο δέκα μεταρρυθμίσεων, ταξινομημένων με βάση τρία κριτήρια: πόσο μεγάλο είναι το κενό που καλύπτουν, πόσο ισχυρή είναι η διεθνής τεκμηρίωση ότι αποδίδουν, και πόσο λίγο κοστίζουν σε μια χώρα που δεν έχει την πολυτέλεια να ξοδέψει. Για καθεμία σημειώνω τη διάρκεια που χρειάζεται μέχρι να φανεί το αποτέλεσμα, γιατί η μεγαλύτερη πηγή απογοήτευσης στην ελληνική οικονομική πολιτική είναι η προσδοκία ότι οι μεταρρυθμίσεις αποδίδουν σε έναν εκλογικό κύκλο. Οι περισσότερες δεν αποδίδουν.

Πρώτα η διάγνωση: πού βρίσκεται πραγματικά η χώρα

Η καλή είδηση είναι πραγματική και πρέπει να ειπωθεί με ακρίβεια. Το ΑΕΠ αυξήθηκε 2,1% το 2025, τρίτη συνεχόμενη χρονιά στον ίδιο ρυθμό, έναντι περίπου 1% στην Ευρωζώνη, και η Τράπεζα της Ελλάδος προβλέπει 2% για το 2026. Η ανεργία υποχώρησε στο 7,9% τον Ιούλιο του 2026 από 8,9% έναν χρόνο πριν, με 4,38 εκατ. απασχολουμένους, και η ανεργία των νέων από 20,4% σε 16,8% (ΕΛΣΤΑΤ). Το πρωτογενές πλεόνασμα έφθασε το 4,9% του ΑΕΠ το 2025 και το χρέος έπεσε στο 146,1% από 154% μέσα σε μία χρονιά (Eurostat, Απρίλιος 2026). Οι επενδύσεις ανέβηκαν στο 16,9% του ΑΕΠ το 2025, οριακά πάνω από το επίπεδο του 2010 (Alpha Bank, Ιούλιος 2026).

Η κακή είδηση είναι εξίσου πραγματική και συνήθως αποσιωπάται. Η παραγωγικότητα ανά ώρα εργασίας εκτιμάται στο 56% του ευρωπαϊκού μέσου όρου, και η παραγωγικότητα ανά απασχολούμενο παραμένει περίπου 14% χαμηλότερη από το 2010, ενώ στην ΕΕ είναι 9% υψηλότερη (Eurostat). Οι επενδύσεις, παρά την ανάκαμψη, υπολείπονται κατά περίπου πέντε μονάδες του ΑΕΠ από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης, και το κενό αυτό συσσωρεύεται εδώ και δεκαπέντε χρόνια σε ένα κεφαλαιακό απόθεμα που γερνά (Διάγραμμα 1). Η παραοικονομία εκτιμάται γύρω στο 21% του ΑΕΠ. Το 2024 η χώρα κατέγραψε 68.467 γεννήσεις και 126.916 θανάτους, και το 2025, με βάση τα προσωρινά στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, 65.594 γεννήσεις, τις λιγότερες στην ιστορία της, έναντι περίπου 121.600 θανάτων (Διάγραμμα 2)· ο λόγος γεννήσεων Ελληνίδων προς αλλοδαπές μητέρες ανέβηκε στο 8,9 προς 1, δηλαδή ούτε η μετανάστευση δεν καλύπτει πλέον το κενό· η Eurostat προβλέπει μείωση του πληθυσμού κατά 14% έως το 2050. Τα ενοίκια αυξάνονται 6,8% τον χρόνο (ΕΛΣΤΑΤ, Ιούλιος 2026). Και το εμπορικό έλλειμμα, ακόμη και σε έναν καλό μήνα όπως ο Ιούνιος του 2026, ήταν 2,6 δισ. ευρώ.

Το μοτίβο πίσω από τους αριθμούς είναι ένα: η Ελλάδα διορθώνει τα μεγέθη που ελέγχει η δημοσιονομική πολιτική, το έλλειμμα, το χρέος, την ανεργία, και δεν διορθώνει τα μεγέθη που ελέγχουν οι θεσμοί και η προσφορά, την παραγωγικότητα, τις επενδύσεις, τη στέγαση, τη δημογραφία. Το σχέδιο που ακολουθεί ταξινομεί τις μεταρρυθμίσεις με βάση την επίδραση στο δεύτερο σύνολο. Ένα προκαταρκτικό σχόλιο για τη σημασία της σειράς: το Διάγραμμα 3 δείχνει γιατί μισή μονάδα επιπλέον ανάπτυξης τον χρόνο αξίζει περισσότερο από οποιαδήποτε παροχή. Με τα ίδια πλεονάσματα, μια οικονομία που τρέχει με 4,5% ονομαστικά αντί για 3,5% φθάνει το χρέος κάτω από το 100% του ΑΕΠ το 2035 αντί για το 2038. Αντίθετα, μια μόνιμη μείωση του πλεονάσματος κατά μία μονάδα, όση ακριβώς κοστίζουν 13οι μισθοί και συντάξεις, κρατά το χρέος πάνω από 119% μια δεκαετία αργότερα.

Οι δέκα μεταρρυθμίσεις, με σειρά προτεραιότητας

1Δικαιοσύνη που αποφασίζει σε μήνες, όχι σε χρόνια

Ξεκινώ από τη δικαιοσύνη επειδή είναι η μεταρρύθμιση με τον υψηλότερο λόγο απόδοσης προς κόστος και επειδή βρίσκεται πίσω από σχεδόν κάθε άλλο πρόβλημα του καταλόγου: την απροθυμία να επενδύσει κανείς σε ένα ακίνητο που μπορεί να μείνει δεσμευμένο δέκα χρόνια σε μια διεκδίκηση, το κόστος του δανεισμού που ενσωματώνει τον χρόνο ανάκτησης εξασφαλίσεων, το μικρό μέγεθος των επιχειρήσεων που δεν εμπιστεύονται συμβάσεις με αγνώστους. Η Ελλάδα καταγράφει διαχρονικά έναν από τους μεγαλύτερους χρόνους εκδίκασης αστικών και εμπορικών υποθέσεων στην Ένωση στον Πίνακα Αποτελεσμάτων Δικαιοσύνης της Επιτροπής. Η διεθνής τεκμηρίωση για την οικονομική επίδραση είναι από τις ισχυρότερες που διαθέτουμε: οι Ponticelli και Alencar (Quarterly Journal of Economics, 2016) έδειξαν, με τη μεταρρύθμιση της πτωχευτικής νομοθεσίας στη Βραζιλία, ότι οι επιχειρήσεις σε περιοχές με λιγότερο συμφορημένα δικαστήρια αύξησαν περισσότερο τον δανεισμό και τις επενδύσεις τους, και οι Giacomelli και Menon (Journal of Economic Geography, 2017) ότι στην Ιταλία, χώρα με παρόμοιο πρόβλημα, οι επιχειρήσεις είναι συστηματικά μικρότερες εκεί όπου τα δικαστήρια είναι πιο αργά.

Τα μέτρα είναι τέσσερα και κανένα δεν απαιτεί συνταγματική αναθεώρηση. Πρώτον, υποχρεωτική διαμεσολάβηση με δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα 90 ημερών για εμπορικές διαφορές έως 250.000 ευρώ, πριν από οποιαδήποτε προσφυγή στο δικαστήριο. Δεύτερον, εξειδικευμένα τμήματα εμπορικών και επενδυτικών διαφορών στα Πρωτοδικεία Αθηνών, Θεσσαλονίκης και Πειραιώς, με νομοθετημένο ανώτατο χρόνο έκδοσης απόφασης δώδεκα μηνών σε πρώτο βαθμό. Τρίτον, πλήρως ηλεκτρονική δικογραφία με αυτόματη, τυχαία χρέωση δικαστή και δημόσια στατιστικά χρόνου ανά δικαστήριο και ανά δικαστή. Τέταρτον, πρόσληψη 400 δικαστικών υπαλλήλων και 150 δικαστών ειδικά για τα εμπορικά τμήματα, με το κόστος να χρηματοδοτείται από αύξηση των δικαστικών τελών στις υποθέσεις μεγάλης αξίας.

2Αδειοδότηση με προθεσμία και χωροταξία που υπάρχει

Το επενδυτικό κενό των πέντε μονάδων του ΑΕΠ δεν οφείλεται σε έλλειψη κεφαλαίων. Το Ταμείο Ανάκαμψης έφερε δεκάδες δισεκατομμύρια, οι τράπεζες έχουν πλεονάζουσα ρευστότητα και οι ξένοι επενδυτές ζητούν ελληνικά ομόλογα. Οφείλεται στο ότι η μετατροπή ενός κεφαλαίου σε εργοστάσιο, ξενοδοχείο ή αιολικό πάρκο περνά από μια διαδικασία που δεν έχει ούτε προθεσμία ούτε ένα σημείο ευθύνης. Δύο μέτρα: πρώτον, σιωπηρή έγκριση μετά την πάροδο νόμιμης προθεσμίας για κάθε άδεια, με προσωπική πειθαρχική ευθύνη του προϊσταμένου που δεν απάντησε, όπως ήδη ισχύει σε τμήματα της ελληνικής νομοθεσίας αλλά με πλήθος εξαιρέσεων. Δεύτερον, ολοκλήρωση των Τοπικών Πολεοδομικών Σχεδίων και του δασικού και αιγιαλιτικού χάρτη με νομοθετημένη καταληκτική ημερομηνία, ώστε κάθε τετραγωνικό μέτρο της χώρας να έχει γνωστές, δημόσιες και μη αναθεωρήσιμες για δέκα χρόνια χρήσεις γης. Η τεκμηρίωση εδώ έρχεται από τη σύγκριση των ελληνικών χρόνων αδειοδότησης με τις χώρες που προσελκύουν βιομηχανικές επενδύσεις: η Πορτογαλία, με το καθεστώς Simplex και τη ζώνη ελεύθερης αδειοδότησης, μείωσε τον μέσο χρόνο βιομηχανικής αδειοδότησης σε λιγότερο από ένα έτος και υπερδιπλασίασε τις άμεσες ξένες επενδύσεις στη μεταποίηση μέσα σε μια δεκαετία.

3Στέγαση από την προσφορά: 100.000 κατοικίες σε μια δεκαετία χωρίς επιδότηση ζήτησης

Τα ενοίκια ανεβαίνουν 6,8% τον χρόνο και η ομάδα «Στέγαση» του ΔΤΚ 8,8%, σε μια χώρα με πληθυσμό που μειώνεται. Αυτό είναι δυνατό μόνο επειδή η προσφορά κατοικίας στις τρεις μεγάλες πόλεις μειώθηκε: η οικοδομή σχεδόν σταμάτησε μεταξύ 2010 και 2018, εκατοντάδες χιλιάδες κατοικίες μεταφέρθηκαν στη βραχυχρόνια μίσθωση ή έμειναν κλειστές, και η ζήτηση μη κατοίκων προστέθηκε από πάνω. Η πολιτική απάντηση όλων των κομμάτων είναι η επιδότηση της ζήτησης, μέσω δανείων «Σπίτι μου», η οποία σε αγορά με ανελαστική προσφορά καταλήγει σε υψηλότερες τιμές, όπως δείχνει η βιβλιογραφία για τα προγράμματα Help to Buy στη Βρετανία και τα αντίστοιχα στην Αυστραλία. Η πρότασή μου έχει τρία σκέλη. Πρώτον, παραχώρηση δημόσιας γης και ανενεργών δημόσιων κτιρίων, από την ΕΤΑΔ, τα Υπουργεία και τους Δήμους, σε ιδιώτες κατασκευαστές και σε μη κερδοσκοπικούς φορείς με 40ετή σύμβαση, με μοναδικό αντάλλαγμα τη μακροχρόνια μίσθωση σε ενοίκιο που δεν υπερβαίνει το 25% του διάμεσου εισοδήματος της περιοχής, κατά το πρότυπο των αυστριακών Wohnbaugenossenschaften που στεγάζουν το 60% της Βιέννης. Δεύτερον, φόρος επί των κλειστών κατοικιών σε πόλεις άνω των 100.000 κατοίκων, με απαλλαγή αν εκμισθωθούν μακροχρόνια, όπως στο Βανκούβερ, όπου ο φόρος κενής κατοικίας αύξησε την προσφορά ενοικιαζόμενων κατά αρκετές χιλιάδες μονάδες μέσα σε τρία χρόνια. Τρίτον, ανώτατο όριο ημερών βραχυχρόνιας μίσθωσης, 90 τον χρόνο, στις περιοχές όπου το ενοίκιο υπερβαίνει το 30% του διάμεσου εισοδήματος, κατά το πρότυπο του Παρισιού, του Άμστερνταμ και της Νέας Υόρκης.

4Φορολογική βάση αντί για φορολογικούς συντελεστές: η παραοικονομία ως η μεγαλύτερη ανεκμετάλλευτη πηγή

Η παραοικονομία γύρω στο 21% του ΑΕΠ σημαίνει περίπου 55 δισ. ευρώ δραστηριότητας που δεν φορολογείται, δεν ασφαλίζεται και δεν μετρά στην παραγωγικότητα. Η μείωση του κενού ΦΠΑ κατά περίπου 7 δισ. ευρώ την τελευταία πενταετία, που η κυβέρνηση δικαίως προβάλλει, δείχνει ακριβώς ότι το εργαλείο δουλεύει: η ψηφιακή διασύνδεση ταμειακών μηχανών, POS και myDATA απέδωσε περισσότερα από κάθε αύξηση συντελεστή. Το επόμενο βήμα είναι η αντιστροφή της λογικής των τεκμηρίων. Όποιος επαγγελματίας εντάσσεται σε πλήρες καθεστώς ηλεκτρονικών συναλλαγών, δηλαδή ηλεκτρονική τιμολόγηση για το 100% των εσόδων και υποχρεωτική ηλεκτρονική πληρωμή για κάθε ποσό άνω των 100 ευρώ, φορολογείται αποκλειστικά στο πραγματικό εισόδημα, χωρίς κανένα τεκμήριο, και με συντελεστή εισφορών μειωμένο κατά δύο μονάδες. Όποιος δεν εντάσσεται παραμένει στο τεκμαρτό. Παράλληλα, το τέλος επιτηδεύματος και η προκαταβολή φόρου καταργούνται πλήρως και αμέσως για τους ενταγμένους. Η τεκμηρίωση είναι ελληνική: η υποχρεωτική χρήση POS και η σύνδεση με την ΑΑΔΕ από το 2024 συνδέεται με αύξηση δηλωθέντος τζίρου δεκάδων ποσοστιαίων μονάδων σε κλάδους όπως η εστίαση και τα ταξί. Η ένσταση, ότι η βάση θα εξαφανιστεί σε μετρητά, απαντάται από το ίδιο δεδομένο: το κόστος του να μείνει κανείς εκτός συστήματος γίνεται υψηλότερο από το κόστος της ένταξης.

5Δημόσια διοίκηση με μετρήσιμο αποτέλεσμα: αμοιβή, στελέχωση και ψηφιακή ολοκλήρωση

Οι μισθολογικές δαπάνες της γενικής κυβέρνησης είναι περίπου 21,7 δισ. ευρώ τον χρόνο (Προϋπολογισμός 2026). Το ερώτημα δεν είναι αν είναι πολλά ή λίγα· είναι ότι δεν συνδέονται με κανένα μετρήσιμο αποτέλεσμα. Τρία μέτρα. Πρώτον, μεταβλητή αμοιβή έως 15% του βασικού μισθού, καταβαλλόμενη ανά υπηρεσία και όχι ανά άτομο, με βάση τρεις δημοσιευμένους δείκτες: χρόνο διεκπεραίωσης, ποσοστό ηλεκτρονικών συναλλαγών, ικανοποίηση πολιτών. Το θεσμικό πλαίσιο στοχοθεσίας υπάρχει ήδη στον νόμο και δεν εφαρμόζεται. Δεύτερον, κινητικότητα υποχρεωτική: κάθε υπηρεσία με λόγο υπαλλήλων προς φόρτο εργασίας πάνω από τον μέσο όρο μεταφέρει προσωπικό σε υπηρεσίες με ουρές, με τεκμήριο τον χρόνο αναμονής. Τρίτον, το gov.gr, που είναι πραγματική επιτυχία στο επίπεδο της διεπαφής, να ολοκληρωθεί στο επίπεδο της αρχής της μίας φοράς: κανένα έγγραφο που έχει το Δημόσιο να ζητείται ξανά από τον πολίτη, με νομοθετημένο τέλος της υποχρέωσης προσκόμισης από το 2028. Η τεκμηρίωση για τη μεταβλητή αμοιβή στο Δημόσιο είναι μικτή όταν εφαρμόζεται ατομικά και θετική όταν εφαρμόζεται ομαδικά σε μετρήσιμες υπηρεσίες· η Εσθονία και η Δανία είναι τα χρήσιμα παραδείγματα.

6Δημογραφία και συμμετοχή: παιδική φροντίδα, όχι επιδόματα γέννησης

Με 68.467 γεννήσεις το 2024 και 65.594 το 2025, δηλαδή μείωση 4,2% για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά, η Ελλάδα δεν έχει πρόβλημα γεννήσεων που λύνεται με εφάπαξ επιδόματα. Τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το 2025 δείχνουν και πού χάνεται η γονιμότητα: σε σχέση με το 2015 οι γεννήσεις από μητέρες 25 έως 34 ετών μειώθηκαν κατά 20.000, ενώ οι γεννήσεις από μητέρες άνω των 40 αυξήθηκαν. Οι Ελληνίδες δεν αποφασίζουν να μην κάνουν παιδιά· αποφασίζουν να τα κάνουν αργότερα, και όσο αργότερα, τόσο λιγότερα. Η διεθνής βιβλιογραφία είναι σαφής: τα επιδόματα γέννησης μετακινούν τον χρόνο των γεννήσεων περισσότερο από όσο αυξάνουν τον αριθμό τους, ενώ η διαθέσιμη και προσιτή παιδική φροντίδα αυξάνει τόσο τη συμμετοχή των γυναικών στην εργασία όσο και, μακροπρόθεσμα, τη γονιμότητα. Η μελέτη των Baker, Gruber και Milligan (Journal of Political Economy, 2008) για το πρόγραμμα καθολικής παιδικής φροντίδας του Κεμπέκ έδειξε σημαντική αύξηση της απασχόλησης των μητέρων, και η ευρωπαϊκή εμπειρία, από τη Γαλλία έως τη Σουηδία, δείχνει ότι οι χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά κάλυψης βρεφονηπιακών σταθμών έχουν και τα υψηλότερα ποσοστά γονιμότητας της Ένωσης. Στην Ελλάδα, 2,94 εκατ. άτομα κάτω των 75 ετών βρίσκονται εκτός εργατικού δυναμικού (ΕΛΣΤΑΤ, Ιούνιος 2026)· μεγάλο μέρος είναι γυναίκες με παιδιά. Πρόταση: εγγυημένη θέση σε βρεφονηπιακό σταθμό για κάθε παιδί από 12 μηνών έως την υποχρεωτική εκπαίδευση, με το κράτος να καλύπτει το κόστος για εισοδήματα έως το διάμεσο και το 50% από εκεί και πάνω, μέσω voucher που ακολουθεί το παιδί σε δημόσιο ή ιδιωτικό σταθμό. Με περίπου 250.000 παιδιά στην ηλικιακή ομάδα και μέσο κόστος 4.000 ευρώ τον χρόνο, το πλήρες κόστος είναι 1 δισ., από το οποίο το Δημόσιο καλύπτει 400 έως 600 εκατ. Το μέτρο αυτοχρηματοδοτείται εν μέρει: κάθε 10.000 μητέρες που επιστρέφουν στην εργασία με μέσο μισθό 1.300 ευρώ αποδίδουν περίπου 60 εκατ. ευρώ τον χρόνο σε φόρους και εισφορές.

7Ενέργεια: δίκτυα, αποθήκευση και διασυνδέσεις αντί για επιδοτήσεις λογαριασμών

Η Ελλάδα έχει από τα υψηλότερα ποσοστά ηλιακής και αιολικής διείσδυσης στην Ευρώπη και, ταυτόχρονα, από τις υψηλότερες χονδρικές τιμές ρεύματος τις ώρες που δεν φυσά και δεν έχει ήλιο. Ο λόγος είναι ότι η παραγωγή ΑΠΕ δεν μπορεί να αποθηκευτεί ούτε να εξαχθεί επαρκώς, ώστε η βραδινή τιμή να ορίζεται από το φυσικό αέριο. Οι υποσχέσεις των κομμάτων για 30% φθηνότερο ρεύμα δεν ελέγχονται από καμία κυβέρνηση όσο αυτό ισχύει. Τρία μέτρα: επιτάχυνση των διασυνδέσεων Κρήτης, Κυκλάδων και της διασύνδεσης με την Ιταλία και την Αίγυπτο, με ρυθμιστική προτεραιότητα και συγκεκριμένες ημερομηνίες· δημοπρασίες αποθήκευσης 3 GW έως το 2030 με εγγυημένη αμοιβή ισχύος· και ανοιχτή πλατφόρμα διμερών συμβολαίων (PPA) για βιομηχανικούς καταναλωτές με τυποποιημένους όρους, ώστε μια μεσαία βιομηχανία να μπορεί να κλειδώσει σταθερή τιμή για δέκα χρόνια χωρίς νομική ομάδα. Η τεκμηρίωση έρχεται από την Ιβηρική: η Ισπανία και η Πορτογαλία, με παρόμοιο ηλιακό δυναμικό, έχουν σήμερα χαμηλότερες χονδρικές τιμές από την Ελλάδα κυρίως λόγω αποθήκευσης, υδροηλεκτρικών και διασυνδέσεων, όχι λόγω επιδοτήσεων.

8Μέγεθος επιχειρήσεων και εξαγωγές: το «φορολογικό τείχος» των 1 και 10 εργαζομένων

Η ελληνική επιχείρηση είναι πολύ μικρή για να εξάγει, να εκπαιδεύει και να επενδύει σε τεχνολογία, και μένει μικρή επειδή κάθε κατώφλι μεγέθους συνοδεύεται από νέα υποχρέωση. Το εμπορικό έλλειμμα των 2,6 δισ. σε έναν μόνο μήνα είναι το άθροισμα αυτής της μικρότητας. Η ιταλική εμπειρία, με τα κατώφλια των 15 εργαζομένων, έχει τεκμηριωθεί εκτενώς ως αιτία «νανισμού» των επιχειρήσεων. Πρόταση: κατάργηση κάθε υποχρέωσης που ενεργοποιείται στους 10 και στους 20 εργαζομένους και μεταφορά της στους 50, με μεταβατική περίοδο τριών ετών· φορολογική πίστωση 30% για τα έξοδα πρώτης εξαγωγής (πιστοποίηση, συμμετοχή σε εκθέσεις, νομική υποστήριξη) έως 50.000 ευρώ ανά επιχείρηση· και υπερέκπτωση 150% για δαπάνες συγχώνευσης μεταξύ μικρών επιχειρήσεων του ίδιου κλάδου, ώστε τρία τυροκομεία της Ηπείρου να γίνουν ένα που εξάγει.

9Δημοσιονομικός κανόνας υπεραπόδοσης και ανεξάρτητη κοστολόγηση προγραμμάτων

Η μεταρρύθμιση αυτή δεν είναι ένατη σε σημασία· είναι ένατη επειδή είναι προϋπόθεση των προηγούμενων και όχι πηγή ανάπτυξης από μόνη της. Δύο κανόνες. Πρώτον, κάθε ευρώ εσόδων πάνω από τον στόχο του προϋπολογισμού κατευθύνεται αυτόματα σε πρόωρη αποπληρωμή χρέους μέχρι το χρέος να πέσει κάτω από 100% του ΑΕΠ, με μόνη εξαίρεση τις επενδύσεις σε δίκτυα, δικαιοσύνη και στέγαση προσφοράς, δηλαδή στα σημεία 1, 3 και 7 αυτού του καταλόγου. Δεύτερον, το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο αποκτά την αρμοδιότητα και τους πόρους να κοστολογεί δημόσια, πριν από κάθε εκλογή, τα προγράμματα όλων των κομμάτων που εκπροσωπούνται στη Βουλή, όπως κάνει το ολλανδικό CPB από το 1986 και το αυστραλιανό Parliamentary Budget Office. Η συζήτηση της περασμένης εβδομάδας, όπου η κυβέρνηση κοστολογεί το πρόγραμμα της αντιπολίτευσης σε 13 δισ. και η αντιπολίτευση σε 7,5, είναι ακριβώς αυτό που ένα ανεξάρτητο όργανο θα έκανε περιττό.

10Δεξιότητες και επιστροφή ανθρώπινου κεφαλαίου: το μακρύτερο χρονοδιάγραμμα

Τοποθετώ την εκπαίδευση τελευταία όχι επειδή είναι λιγότερο σημαντική, αλλά επειδή είναι η μόνη μεταρρύθμιση της οποίας το αποτέλεσμα δεν θα το δει καμία από τις επόμενες τρεις κυβερνήσεις, και επειδή τα υπόλοιπα εννέα μέτρα είναι η προϋπόθεση για να μην φύγει όποιον εκπαιδεύσουμε. Τρία μέτρα με τεκμηρίωση. Πρώτον, διπλασιασμός της τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης με μαθητεία σε επιχειρήσεις, κατά το γερμανικό και ελβετικό πρότυπο, με το 50% του χρόνου στην επιχείρηση και αμοιβή, στοχεύοντας το 30% κάθε ηλικιακής κοόρτης έως το 2035 από περίπου 15% σήμερα. Δεύτερον, επέκταση του καθεστώτος του άρθρου 5Γ, που φορολογεί με απαλλαγή 50% όσους μεταφέρουν τη φορολογική τους κατοικία στην Ελλάδα, σε δεκαετή ορίζοντα και σε όσους επιστρέφουν με σύμβαση σε ελληνική επιχείρηση ή ίδρυμα, με έλεγχο πραγματικής εγκατάστασης. Οι περίπου 423.000 που έχουν ήδη επιστρέψει, κατά τις εκτιμήσεις, δείχνουν ότι η ζήτηση για επιστροφή υπάρχει· εμπόδιο είναι η στέγη και ο μισθός, δηλαδή τα σημεία 3 και 8. Τρίτον, χρηματοδότηση των πανεπιστημίων κατά 30% με βάση μετρήσιμα αποτελέσματα, αποφοίτηση εντός κανονικού χρόνου, απασχόληση αποφοίτων σε τρία έτη, ερευνητική παραγωγή, όπως κάνουν η Δανία και η Φινλανδία.

Σύνοψη: κόστος, χρονοδιάγραμμα και αναμενόμενη επίδραση

Τι κάνει το σχέδιο βιώσιμο, και τι μπορεί να το ανατρέψει

Τρία χαρακτηριστικά διαφοροποιούν αυτό το σχέδιο από τα προγράμματα της ΔΕΘ. Πρώτον, το άθροισμα του κόστους του είναι μικρότερο από το άθροισμα των εσόδων που παράγει, γιατί η μεταρρύθμιση της φορολογικής βάσης αποδίδει περισσότερα από όσα κοστίζουν οι υπόλοιπες εννέα μαζί. Δεύτερον, κανένα μέτρο δεν αυξάνει τη ζήτηση σε μια οικονομία με πληθωρισμό πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο· όλα αυξάνουν την προσφορά, την παραγωγικότητα ή τη συμμετοχή. Τρίτον, τα μέτρα αλληλοενισχύονται με συγκεκριμένη σειρά: η δικαιοσύνη και η αδειοδότηση επιτρέπουν τις επενδύσεις, οι επενδύσεις σε ενέργεια και δίκτυα μειώνουν το κόστος της βιομηχανίας, η στέγαση και η παιδική φροντίδα επιτρέπουν στους ανθρώπους να μείνουν ή να επιστρέψουν, και η επιστροφή τους δίνει στις μεγαλύτερες επιχειρήσεις τους ανθρώπους που χρειάζονται.

Τι μπορεί να το ανατρέψει. Πρώτον, ο χρόνος: εννέα από τα δέκα μέτρα αποδίδουν μετά την επόμενη εκλογική αναμέτρηση, και η ελληνική πολιτική έχει την τάση να εγκαταλείπει ό,τι δεν αποδίδει σε δύο χρόνια. Ο κανόνας του σημείου 9 είναι η ασφάλεια απέναντι σε αυτό. Δεύτερον, η αντίσταση: η δικαιοσύνη, η δημόσια διοίκηση και η βραχυχρόνια μίσθωση έχουν οργανωμένα συμφέροντα που ξέρουν πώς να αποτρέπουν. Τρίτον, μια εξωτερική κρίση: ένα νέο ενεργειακό σοκ ή μια ύφεση στην Ευρωζώνη μπορεί να αναγκάσει οποιαδήποτε κυβέρνηση σε παροχές. Γι' αυτό ακριβώς το σχέδιο δεν δεσμεύει δημοσιονομικό χώρο που δεν υπάρχει.

Το συμπέρασμα

Η Ελλάδα του 2026 δεν είναι η Ελλάδα του 2015. Έχει πλεονάσματα, επενδυτική βαθμίδα, ανάπτυξη πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο και ανεργία κάτω από 8%. Αυτά είναι επιτεύγματα και ανήκουν σε περισσότερες από μία κυβερνήσεις. Δεν είναι όμως ανάκαμψη. Ανάκαμψη είναι όταν η παραγωγικότητα ανά ώρα δεν είναι το μισό της ευρωπαϊκής, όταν οι επενδύσεις δεν υπολείπονται πέντε μονάδες, όταν ένα νέο ζευγάρι βρίσκει σπίτι και σταθμό και μένει, και όταν το χρέος πέφτει επειδή η οικονομία μεγαλώνει και όχι μόνο επειδή το κράτος συγκρατείται. Τα δέκα μέτρα που περιέγραψα κοστίζουν λιγότερο από το κυβερνητικό πακέτο της ΔΕΘ, δεν προσθέτουν ούτε ένα ευρώ μόνιμης παροχής και χρειάζονται, τα περισσότερα, μια δεκαετία. Αυτή είναι η δυσάρεστη αλήθεια της οικονομικής πολιτικής: ό,τι αποδίδει μόνιμα, αποδίδει αργά. Η χώρα το ξέρει, γιατί το έμαθε με τον ακριβότερο τρόπο. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν έχουμε τον δημοσιονομικό χώρο για μεταρρυθμίσεις. Είναι αν έχουμε την υπομονή.