Πέρασαν οι μειώσεις στο ράφι; Η απάντηση, προϊόν προς προϊόν

Έφτιαξα ένα ανοιχτό εργαλείο που ελέγχει αν εφαρμόστηκε η Εθνική Πρωτοβουλία Μείωσης Τιμών, με ημερήσια δεδομένα από τα ίδια τα σούπερ μάρκετ. Οι μειώσεις όντως εφαρμόστηκαν, και μάλιστα από την πρώτη ημέρα. Το όφελος στο ταμείο, όμως, είναι μικρότερο από αυτό που υποδηλώνει η μείωση της κανονικής τιμής, για έναν λόγο που δεν συζητήθηκε.

Στις 31 Αυγούστου 2026 ξεκίνησε η Εθνική Πρωτοβουλία Μείωσης Τιμών. Το Υπουργείο Ανάπτυξης ανακοίνωσε μειώσεις σε 1.740 κωδικούς προϊόντων, κατά 9,5% μεσοσταθμικά, με ισχύ έως τις 31 Δεκεμβρίου. Στην πρωτοβουλία συμμετέχουν περισσότεροι από 100 προμηθευτές και 12 αλυσίδες λιανικής. Οι προμηθευτές δήλωσαν μειώσεις της τάξης του 6,6%, στις οποίες οι αλυσίδες πρόσθεσαν τη δική τους συμβολή, ώστε η τελική μείωση στο ράφι να φτάσει περίπου το 9%.

Το ζητούμενο, όμως, είναι να ελεγχθεί αν τηρήθηκε αυτή η δέσμευση. Μετά από κάθε τέτοια ανακοίνωση μένουν ανοιχτά τα ίδια ερωτήματα: πέρασε η μείωση στην τιμή του προϊόντος; Σε ποιες αλυσίδες και πόσο γρήγορα; Τι πλήρωσε τελικά ο καταναλωτής; Για να απαντηθούν, χρειάζονται ημερήσια στοιχεία τιμών πριν και μετά την έναρξη του μέτρου. Τα στοιχεία αυτά είναι δημόσια διαθέσιμα στην πλατφόρμα που δημιούργησε η κυβέρνηση. Τα κατέβασα, τα οργάνωσα σε ενιαίο αρχείο δεδομένων και έφτιαξα ένα εργαλείο που επιτρέπει σε οποιονδήποτε να ελέγξει ο ίδιος την εφαρμογή του μέτρου.

Πώς φτιάχτηκε το εργαλείο

Η τεχνική δομή του posokanei.gov.gr δεν επιτρέπει την αυτόματη εξαγωγή του περιεχομένου του με τα συνήθη εργαλεία. Τα δεδομένα του, ωστόσο, είναι διαθέσιμα μέσω μιας δημόσιας διεπαφής προγραμματισμού (API), την οποία χρησιμοποιεί και η ίδια η εφαρμογή. Από εκεί συγκέντρωσα τον πλήρη κατάλογο των κωδικών που εντάσσονται στο μέτρο, με το προβλεπόμενο ποσοστό μείωσης και τις ημερομηνίες ισχύος για κάθε κωδικό. Άντλησα επίσης τα στοιχεία κάθε προϊόντος, όπως μάρκα, συσκευασία και τιμές ανά αλυσίδα, καθώς και το ιστορικό των ημερήσιων τιμών του σε κάθε αλυσίδα.

Το ιστορικό τιμών είναι το κρίσιμο στοιχείο. Για κάθε προϊόν υπάρχει σειρά ημερήσιων τιμών ανά αλυσίδα, με επαρκή κάλυψη από τα τέλη Μαΐου 2026. Το διαθέσιμο ιστορικό καλύπτει περίπου δεκατρείς εβδομάδες πριν από την έναρξη του μέτρου και εννέα ημέρες μετά. Κράτησα τις έντεκα αλυσίδες της ελληνικής αγοράς και εξαίρεσα τις αλυσίδες του εξωτερικού που περιλαμβάνει η πλατφόρμα για διεθνείς συγκρίσεις.

Δεν αρκεί, όμως, να εξετάσουμε μόνο τις τιμές των προϊόντων που εντάχθηκαν στο μέτρο. Οι τιμές του Σεπτεμβρίου διαφέρουν από εκείνες του Αυγούστου για πολλούς λόγους που δεν σχετίζονται με το μέτρο. Χρειάζεται, επομένως, μια ομάδα σύγκρισης. Για κάθε ενταγμένο προϊόν επέλεξα ένα μη ενταγμένο της ίδιας υποκατηγορίας, με την πλησιέστερη μέση τιμή, και συγκέντρωσα το αντίστοιχο ιστορικό ημερήσιων τιμών. Το τελικό αρχείο ξεπερνά τις 650.000 ημερήσιες παρατηρήσεις τιμών.

Πώς το χρησιμοποιεί ο αναγνώστης

Στην αρχική οθόνη του εργαλείου εμφανίζονται τέσσερις δείκτες: το ποσοστό των προϊόντων στα οποία η μείωση εφαρμόστηκε πλήρως, η εκτιμώμενη επίδραση στην τιμή, η ταχύτητα εφαρμογής και η μεταβολή στη συχνότητα των προσφορών. Ακολουθεί το βασικό διάγραμμα: περνώντας τον δείκτη του ποντικιού πάνω από κάθε ημέρα, βλέπετε τις τιμές των δύο ομάδων.

Ακολουθούν η κατάταξη των αλυσίδων και ο πίνακας με τα επιμέρους προϊόντα. Ο πίνακας αυτός είναι ιδιαίτερα χρήσιμος για τον καταναλωτή και τον δημοσιογράφο: πληκτρολογώντας μια μάρκα ή ονομασία στο πεδίο αναζήτησης, βλέπετε αμέσως ποια μείωση είχε ανακοινωθεί και ποια τελικά εφαρμόστηκε. Δύο αναπτυσσόμενες λίστες επιτρέπουν το φιλτράρισμα των αποτελεσμάτων, ανά κατάσταση εφαρμογής και ανά κατηγορία του μέτρου. Μπορείτε, για παράδειγμα, να εμφανίσετε μόνο τα γαλακτοκομικά στα οποία δεν καταγράφηκε μείωση. Επιλέγοντας την επικεφαλίδα μιας στήλης, ταξινομείτε τον πίνακα, ώστε να δείτε πού η μείωση ξεπέρασε τη δέσμευση και πού υστέρησε. Η στήλη «Εφαρμογή» δείχνει σε πόσες από τις αλυσίδες που πωλούν το προϊόν εφαρμόστηκε πλήρως η μείωση. Η μείωση της μέσης τιμής του προϊόντος δεν αρκεί για να δείξει αν η δέσμευση τηρήθηκε σε κάθε αλυσίδα.

Τι δείχνουν τα δεδομένα

Το βασικό εύρημα διακρίνεται ήδη στο διάγραμμα. Μέχρι τις 30 Αυγούστου οι τιμές των δύο ομάδων προϊόντων ακολουθούν σχεδόν παράλληλη πορεία. Στις 31 Αυγούστου η γραμμή των ενταγμένων προϊόντων υποχωρεί απότομα και συνεχίζει να κινείται πτωτικά, ενώ εκείνη των μη ενταγμένων παραμένει αρχικά στα ίδια επίπεδα.

Με τη μέθοδο difference-in-differences, η επίδραση στις τιμές εκτιμάται στο −4,74%, με διάστημα εμπιστοσύνης 95% από −5,83% έως −3,63% και υψηλή στατιστική σημαντικότητα (t = −8,2). Στο δείγμα που μπόρεσα να ελέγξω, το διάμεσο ποσοστό μείωσης που είχε ανακοινωθεί είναι 5,0%. Με άλλα λόγια, η μετακύλιση της μείωσης στις τιμές είναι ουσιαστικά πλήρης.

Δύο έλεγχοι ενισχύουν αυτή την ερμηνεία. Πρώτον, οι συντελεστές για τις 28 ημέρες πριν από την έναρξη παραμένουν εντός ±1,2%, χωρίς να διαφαίνεται προϋπάρχουσα τάση. Δεύτερον, τα 53 προϊόντα του μέτρου για τα οποία η μείωση ξεκινά αργότερα, τον Οκτώβριο ή τον Νοέμβριο, εξετάστηκαν με υποθετική ημερομηνία έναρξης τη 31η Αυγούστου. Η διάμεση μεταβολή της τιμής τους εκείνη την ημέρα είναι ακριβώς 0,0%. Το εύρημα αυτό συνδέει την πτώση με το μέτρο και όχι με την εποχικότητα ή μια γενικευμένη μεταβολή των τιμών στην αγορά.

Εντυπωσιακή είναι και η ταχύτητα εφαρμογής. Στο 85,5% των ζευγών προϊόντος και αλυσίδας, η μείωση της τιμής καλύπτει ήδη από την πρώτη ημέρα τουλάχιστον το 90% της δέσμευσης. Το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει στο 91,8% εντός τριών ημερών. Πρόκειται για προγραμματισμένη και συντονισμένη αλλαγή των τιμοκαταλόγων, η οποία δείχνει ότι, όταν το πλαίσιο είναι σαφές, οι αλυσίδες λιανικής μπορούν να κινηθούν μέσα σε μία νύχτα.

Η άλλη όψη που δεν συζητήθηκε

Εδώ τα δεδομένα αποκαλύπτουν μια πτυχή που δεν αναφέρεται στα δελτία Τύπου. Στα ίδια ακριβώς προϊόντα, το ποσοστό των ημερών κατά τις οποίες πωλούνται κάτω από την κανονική τους τιμή υποχώρησε από 32,8% σε 19,0%. Σε ορισμένες αλυσίδες η μεταβολή είναι δραματική: στον Μασούτη από 29,3% σε 5,5%, στη ΣΥΝ.ΚΑ από 41,7% σε 11,1% και στον Γαλαξία από 42,5% σε 15,6%.

Η μείωση της κανονικής τιμής, δηλαδή, αντικατέστησε εν μέρει τις προσφορές. Αυτό δεν συνιστά παραβίαση της δέσμευσης: η δέσμευση αφορά την κανονική τιμή, η οποία πράγματι μειώθηκε. Ο περιορισμός των προσφορών, όμως, είναι καθοριστικός για το ποσό που πληρώνει ο καταναλωτής στο ταμείο.

Η συνέπεια φαίνεται όταν εξετάσουμε τις μεταβολές ανά προϊόν και αλυσίδα. Στο 14,6% των ζευγών προϊόντος και αλυσίδας, η τιμή που πληρώνει ο καταναλωτής αυξήθηκε μετά την έναρξη του μέτρου. Όταν, όμως, συγκρίνουμε την κανονική τιμή αντί για τη διάμεση τιμή κάθε περιόδου, το ποσοστό των αυξήσεων πέφτει στο 1,3%. Η διαφορά οφείλεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στη λήξη των προσφορών του Αυγούστου: τα προϊόντα αυτά πωλούνταν με μεγάλη έκπτωση και, όταν η προσφορά έληξε, η νέα, μειωμένη κανονική τιμή ήταν υψηλότερη από την τιμή προσφοράς του Αυγούστου.

Ποιες αλυσίδες εφάρμοσαν τη μείωση και ποιες υστέρησαν

Οι διαφορές μεταξύ των αλυσίδων είναι μεγαλύτερες από όσο θα περίμενε κανείς για ένα μέτρο με κοινή ημερομηνία έναρξης και κοινό κατάλογο προϊόντων. Ο Σκλαβενίτης εφάρμοσε τη μείωση σχεδόν σε όλα τα προϊόντα του δείγματός του. Η διάμεση μεταβολή της κανονικής τιμής, στο −9,8%, αντιστοιχεί σε μείωση σχεδόν διπλάσια από την προβλεπόμενη. Στον αντίποδα, ο Κρητικός εμφανίζει το χαμηλότερο ποσοστό πλήρους εφαρμογής και το υψηλότερο ποσοστό αυξήσεων στην τιμή ραφιού.

Η σύγκριση των δύο στηλών πλήρους εφαρμογής είναι αποκαλυπτική. Στη ΣΥΝ.ΚΑ, η προβλεπόμενη μείωση εφαρμόστηκε πλήρως στο 85,8% των προϊόντων ως προς την κανονική τιμή, αλλά μόνο στο 59,6% ως προς την τιμή ραφιού. Η διαφορά των περίπου 26 ποσοστιαίων μονάδων αποτυπώνει την έκταση της υποκατάστασης των προσφορών.

Τι δεν μπορούν να δείξουν αυτά τα δεδομένα

Οφείλω να διευκρινίσω τους περιορισμούς της ανάλυσης, καθώς καθορίζουν ποια συμπεράσματα μπορούμε να αντλήσουμε. Από τους 1.684 κωδικούς που εμφάνιζε η πλατφόρμα στις 8 Σεπτεμβρίου, μπόρεσα να ελέγξω μόνο 344, δηλαδή το 20,4%. Μόνο για 467 κωδικούς του καταλόγου ήταν δυνατή η αντιστοίχιση με προϊόντα για τα οποία υπήρχαν ημερήσια στοιχεία τιμών. Από αυτούς, 344 αφορούσαν προϊόντα για τα οποία η μείωση ξεκίνησε στις 31 Αυγούστου ή την 1η Σεπτεμβρίου και υπήρχαν επαρκείς παρατηρήσεις πριν και μετά από αυτήν.

Η σύνθεση του δείγματος δεν είναι τυχαία. Αυτός είναι ο σημαντικότερος περιορισμός της ανάλυσης. Υπερεκπροσωπούνται τα επώνυμα συσκευασμένα τρόφιμα και τα είδη προσωπικής υγιεινής. Απουσιάζουν εντελώς τα σχολικά είδη, που αντιστοιχούν σε 403 κωδικούς, δηλαδή περίπου στο ένα τέταρτο των προϊόντων του μέτρου, και για τα οποία προβλέπονται οι μεγαλύτερες μειώσεις. Απουσιάζουν επίσης το νωπό κρέας, τα φρέσκα φρούτα και λαχανικά, τα χαρτικά και οι τροφές ζώων. Γι' αυτό η εκτίμηση του −4,74% δεν είναι άμεσα συγκρίσιμη με τη μεσοσταθμική μείωση 9,5% που ανακοίνωσε το υπουργείο: αφορά διαφορετικό, πιο περιορισμένο σύνολο προϊόντων, με διάμεση προβλεπόμενη μείωση 5,0%.

Επιπλέον, η περίοδος παρατήρησης μετά την έναρξη του μέτρου περιορίζεται σε μόλις εννέα ημέρες. Τα δεδομένα δείχνουν ότι η μείωση εφαρμόστηκε. Δεν μπορούν να δείξουν ότι θα διατηρηθεί έως τη λήξη του μέτρου στις 31 Δεκεμβρίου. Τέλος, οι τιμές προέρχονται κυρίως από τα ηλεκτρονικά καταστήματα των αλυσίδων και ενδέχεται να διαφέρουν από εκείνες των φυσικών καταστημάτων, ενώ η ανάλυση δεν παρακολουθεί αλλαγές στο βάρος ή στη συσκευασία των προϊόντων.

Ποιος κερδίζει και ποιος όχι

Η διάμεση τιμή των ενταγμένων προϊόντων του δείγματος είναι περίπου 2,56 ευρώ. Μια μείωση 5,3% μεταφράζεται, επομένως, σε περίπου 14 λεπτά ανά τεμάχιο. Για ένα νοικοκυριό που αγοράζει σταθερά στην κανονική τιμή, το όφελος είναι πραγματικό και πλήρες. Για το νοικοκυριό που κυνηγούσε τις προσφορές, ιδίως στις αλυσίδες όπου αυτές περιορίστηκαν περισσότερο, το καθαρό όφελος είναι μικρότερο. Σε ορισμένα προϊόντα, μάλιστα, καταλήγει να πληρώνει περισσότερο.

Αυτή η διάκριση έχει σημασία και για την αξιολόγηση της πολιτικής. Ένα μέτρο που μειώνει την κανονική τιμή και ταυτόχρονα περιορίζει τη διασπορά των τιμών γύρω από αυτήν κάνει πιο προβλέψιμη τη δαπάνη για το καλάθι του νοικοκυριού. Αυτό ωφελεί περισσότερο τα νοικοκυριά που διαθέτουν λιγότερο χρόνο και μικρότερη ευελιξία για να αναζητούν και να αξιοποιούν προσφορές. Ταυτόχρονα, όμως, περιορίζει το όφελος για όσους είχαν αφιερώσει χρόνο στην αναζήτησή τους. Το συνολικό αποτέλεσμα εξαρτάται από ένα μέγεθος που κανείς δεν έχει ακόμη μετρήσει: τι ποσοστό του τζίρου προερχόταν από πωλήσεις σε προσφορά πριν από το μέτρο.

Τρεις προτάσεις για συστηματικό έλεγχο του μέτρου

Πρώτον, ανοιχτά δεδομένα για την αντιστοίχιση των κωδικών. Σήμερα το 80% των κωδικών του μέτρου πρακτικά δεν μπορεί να ελεγχθεί από εξωτερικούς αναλυτές. Το εμπόδιο είναι η έλλειψη αντιστοίχισης ανάμεσα στον κατάλογο των δεσμεύσεων και στον κατάλογο των τιμών. Η δημοσίευση αυτής της αντιστοίχισης με βάση τον γραμμωτό κώδικα (barcode), σε μηχαναγνώσιμη μορφή, δεν κοστίζει ουσιαστικά τίποτα και θα επέτρεπε την παρακολούθηση και των 1.740 κωδικών, συμπεριλαμβανομένων των σχολικών ειδών, για τα οποία προβλέπονται οι μεγαλύτερες μειώσεις. Η αντίρρηση ότι οι αλυσίδες θεωρούν τους κωδικούς αυτούς εμπορικά ευαίσθητη πληροφορία δεν ευσταθεί για προϊόντα που ήδη φέρουν ειδική σήμανση στο ράφι.

Δεύτερον, μέτρηση της συχνότητας των προσφορών παράλληλα με την εξέλιξη των τιμών. Το εύρημα ότι η μείωση της κανονικής τιμής αντικατέστησε μέρος των προσφορών δείχνει πως ένας δείκτης βασισμένος αποκλειστικά στην κανονική τιμή υπερεκτιμά το όφελος. Η Ανεξάρτητη Αρχή Προστασίας Καταναλωτή θα μπορούσε να δημοσιεύει κάθε μήνα, μαζί με το ποσοστό συμμόρφωσης, τη μεταβολή του ποσοστού των ημερών κατά τις οποίες οι ίδιοι κωδικοί πωλούνται σε προσφορά. Το κόστος είναι μηδενικό, καθώς τα δεδομένα ήδη συλλέγονται. Υπάρχει, ωστόσο, μια βάσιμη επιφύλαξη: μια τέτοια δημοσίευση θα μπορούσε να αποθαρρύνει τις αλυσίδες από το να κάνουν προσφορές. Γι' αυτό ο δείκτης πρέπει να παρουσιάζεται ως συμπληρωματική πληροφορία και όχι ως κριτήριο συμμόρφωσης.

Τρίτον, τριμηνιαία έκθεση συμμόρφωσης ανά αλυσίδα. Οι διαφορές που καταγράφονται στον Πίνακα 1, με ποσοστά πλήρους εφαρμογής από 99% έως 65%, έχουν ουσιαστική σημασία. Μια δημόσια έκθεση, με την ίδια μεθοδολογία, σε τρεις και έξι μήνες θα έδειχνε αν η μείωση διατηρείται ή αν οι τιμές επιστρέφουν σταδιακά στα προηγούμενα επίπεδα. Αυτός είναι ο πραγματικός κίνδυνος για ένα μέτρο με ημερομηνία λήξης. Το κόστος αντιστοιχεί σε μία θέση αναλυτή. Η ανησυχία ότι μια δημόσια κατάταξη μπορεί να στιγματίσει ορισμένες αλυσίδες περιορίζεται αν η έκθεση αναφέρει και πόσοι κωδικοί ελέγχθηκαν σε καθεμία, ώστε να μη συγκρίνονται ανόμοια δείγματα.

Η ουσία

Η Εθνική Πρωτοβουλία Μείωσης Τιμών πέρασε τον έλεγχο που πραγματοποίησα στα διαθέσιμα δεδομένα, και μάλιστα με τρόπο που λίγοι θα περίμεναν: οι μειώσεις εφαρμόστηκαν μέσα σε μία ημέρα και σε όλες τις μεγάλες αλυσίδες. Αυτό είναι πραγματικό επίτευγμα συντονισμού και αξίζει να καταγραφεί. Εξίσου αναγκαίο, όμως, είναι να καταγραφούν και οι επιφυλάξεις. Μέρος της μείωσης χρηματοδοτήθηκε από τον περιορισμό των προσφορών, το 80% των κωδικών εξακολουθεί να μην μπορεί να ελεγχθεί από εξωτερικούς αναλυτές και εννέα ημέρες δεν αρκούν για μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση του μέτρου. Ένα μέτρο που ζητά την εμπιστοσύνη των πολιτών οφείλει να συνοδεύεται από τα εργαλεία που επιτρέπουν τον έλεγχό του. Το ότι χρειάστηκε να τα φτιάξει ένας ανεξάρτητος ερευνητής, με δεδομένα που η ίδια η κυβέρνηση δημοσιεύει, δείχνει ότι υπάρχουν ήδη οι προϋποθέσεις για να γίνεται αυτός ο έλεγχος θεσμικά.